'Jullie kregen geen vrijheid, maar honger'

Officieel zal de Slag om Arnhem deze week voor het laatst worden herdacht. Officieus zullen de pelgrimages doorgaan. Ook als de laatste veteraan dood is...

Achter de Oude Kerk aan de rand van Oosterbeek ligt een stil paradijsje: een tuin met prachtig uitzicht over de uiterwaarden van de Rijn, knabbelende schapen, wilgen en een appelboomgaard. Zestig jaar geleden was dit de hel op aarde. Hier speelde zich de apotheose af van de Slag om Arnhem: de mislukte geallieerde operatie om met ruim tienduizend parachutisten de Rijnbrug in de stad te veroveren.

In de nacht van 25 op 26 september 1944 trokken de gedecimeerde Britse Airborne-troepen, aangevuld met Poolse soldaten, vanuit het totaal verwoeste gebied rond de kerk in gammele bootjes terug over de Rijn. Toen de zon opkwam, en de Duitsers zicht kregen op de aftocht, werd de evacuatie gestaakt. 2300 Soldaten waren in veiligheid gebracht; honderden bleven kleumend in de regen in de uiterwaarden achter en probeerden zwemmend de Betuwe te bereiken of gaven zich over. Duizenden waren toen al, vaak gewond, door de Duitsers krijgsgevangen gemaakt.

Verscholen tussen buxusstruiken naast de kerk hangt een gedenkplaat die memoreert dat hier 'een grimmige slag is geleverd in de strijd om Nederland te bevrijden van de nazi-tirannie.' (Majoor Lonsdale speelde daarbij een grote rol, een naam die zestig jaar later nota bene in verband wordt gebracht met kleding van ultrarechtse jongeren.) De tekst op de plaquette eindigt met een strenge belofte: Not one shall be forgotten.

Zestig jaar later lijken deze fiere woorden nog niet aan waarde te hebben ingeboet. Oosterbeek, Arnhem, Driel en in mindere mate ook Ede maken zich op om deze week de veteranen van de Slag om Arnhem te onthalen en hun gevallen collega's te herdenken.

De terugkeer van de veteranen naar het voormalige slagveld heeft een lange geschiedenis. Al direct na de Tweede Wereldoorlog kwamen vanuit Groot-Brittannië de pelgrimages op gang. Inmiddels zijn de jongens van toen broze tachtigers en negentigers en hun aantal slinkt gestaag. Tien jaar geleden werd daarom al geopperd een punt te zetten achter massale herinneringsbijeenkomsten, maar van tanend enthousiasme is geen sprake. Niet bij de veteranen, en ook niet bij de bevolking.

Driel, Oosterbeek en Arnhem zetten dan ook nog een keer hun beste beentje voor bij deze voorlopig laatste grote herdenking; overal wapperen vlaggen met het motto A Bridge to the Future; een thema dat tien jaar geleden al werd geïntroduceerd om het blijvend belang van vrede te benadrukken. Dit jaar krijgt dat thema extra gestalte met een ontmoeting in stadion Gelredome van de veteranen met tienduizend schoolkinderen uit de omgeving. Daarvoor defileren de veteranen over de pas gerenoveerde en in de Airborne-kleuren grijs en donkerrood geschilderde John-Frostbrug - vernoemd naar luitenant-kolonel Frost, wiens bataljon als enige de brug wist te bereiken. Woensdag wordt de brug met veel spektakel officieel door veteranen heropend. Een paar van de grootste durfals onder hen laten zaterdag tijdens militaire shows bij Driel en op de Ginkelse Hei zien hoe ze destijds uit een vliegtuig sprongen. Ter afsluiting staat zondag de traditionele bloemenhulde op het programma op de Airborne-begraafplaats in Oosterbeek, waar de 1750 doden van de slag begraven liggen.

Volgens Jos Rouwen van de stichting Airborne Herdenkingen is ook van Nederlandse kant de belangstelling nog altijd groot. 'Er is bijvoorbeeld veel animo voor het huisvesten van de veteranen tijdens de herdenking. Eerst deden de ouders het, nu die vaak te oud zijn of zijn overleden, nemen kinderen het stokje over.'

Voor de veteranen is die warme ontvangst nog altijd een groot raadsel. 'Alles lag in puin toen we weggingen', zeggen ze. 'We verloren de slag, waardoor jullie in plaats van vrijheid de hongerwinter kregen. Hoe kunnen jullie daar nu dankbaar voor zijn?' Rouwen verklaart het enthousiasme uit het intensieve contact dat er toentertijd ontstond tussen militairen en de burgerbevolking die niet was geëvacueerd. 'Soldaten kregen hulp, werden verpleegd; honderden zijn later ondergedoken. Bovendien denk ik dat de belangstelling sowieso groeit doordat Nederlandse militairen de laatste jaren ook in oorlogsgebieden opereren.'

'In 1967 kreeg ik mijn eerste veteraan', vertelt mevrouw L. Hendriksen-Verweij uit Oosterbeek. 'De dominee vroeg toen of ik onderdak wilde bieden. Jarenlang had ik in september dezelfde echtparen op bezoek. Ik vond het altijd erg bevredigend. Zij hebben tenslotte hun leven gewaagd en daar heel vreselijk onder geleden. Bovendien heb ik er veel vrienden aan overgehouden.'

Dit jaar moet ze verstek laten gaan. Haar cardioloog heeft haar ontraden gasten in huis te halen. Bovendien heeft ze het druk met haar bestuurswerk voor de stichting Lest we forget, die het onderkomen regelt van de veteranen. Er komen er ruim vierhonderd, vrijwel allemaal met een begeleider. Opdat niemand verstek hoeft te laten gaan vanwege krappe financiën wordt de reis betaald, onder mee met het batig saldo van de Airborne Wandeltocht, een bijdrage van de National Lottery en door giften van sponsors, serviceclubs en particulieren. 'Er zijn dit jaar zelfs vijf veteranen bij die nog nooit eerder zijn teruggeweest', aldus Hendriksen-Verweij.

Dit mag dan de laatste grote herdenking zijn, dat betekent zeker niet dat er een punt achter wordt gezet, meent Rouwen. 'Zolang er veteranen komen, blijven er herdenkingen en ik acht het zelfs niet denkbeeldig dat het blijft doorgaan als de laatste veteraan dood is, maar dan met de kinderen en kleinkinderen. Bij die groep zie je de belangstelling groeien.'

Duitse deelname aan de herdenking is echter nog altijd een brug te ver. Wel heeft burgemeester Pauline Krikke van Arnhem een kleine stap naar verzoening gezet. Voor de traditionele uitvoering van Brittens War Requiem door Het Gelders Orkest zijn voor het eerst ook de Duitse en Oostenrijkse ambassadeurs uitgenodigd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden