JSF wordt opnieuw Haagse splijtzwam: 'Gelopen race voor VVD'

De Joint Strike Fighter lijkt zich opnieuw te ontwikkelen tot een splijtzwam in politiek Den Haag. Terwijl de PvdA en concurrerende vliegtuigbouwers blijven hopen dat Nederland een ander gevechtsvliegtuig gaat aanschaffen ter vervanging van de verouderde Nederlandse F-16's, lijkt de keuze van coalitiepartner VVD voor de JSF (F-35) een gelopen race.

Een JSF op archiefbeeld uit 2001.Beeld anp

Dit melden VVD-bronnen in Den Haag. 'Concurrerende toestellen zijn geen serieuze optie, want die zijn al een keer onderzocht, sommigen al twee of drie keer. Er is nu geen reden aan te nemen dat nieuw onderzoek tot een andere conclusie zou leiden', zegt een prominente VVD'er. Hij noemt de kans dat het een ander toestel wordt dan de JSF 'nul'. Een goed ingevoerde partijgenoot spreekt over een kans van 'minder dan 1 procent'. De breed gedeelde opinie in de VVD is dat het de JSF wordt of géén toestel.

Bezuinigen
VVD-minister Hennis van Defensie moet 1 miljard euro bezuinigen en bezint zich momenteel op de toekomst van de krijgsmacht. Een van de scenario's is dat Nederland de luchtmacht uitkleedt en geen enkel nieuw gevechtstoestel aanschaft. De VVD beklemtoont echter dat het leger niet verder mag slinken. Nu de Verenigde Staten zich steeds meer uit het Midden-Oosten terugtrekken, moet Nederland de eigen veiligheid kunnen blijven waarborgen, zo liet de liberale fractievoorzitter Halbe Zijlstra maandag weten op een partijbijeenkomst. Dit betekent, wat hem betreft, dat het budget voor Defensie omhoog moet.

VVD-Kamerlid Ronald Vuijk benadrukt dat hij wacht op Hennis' beleidsnota over de toekomst van de krijgsmacht alvorens een voorkeur voor een toestel uit te spreken. Wel zegt hij: 'Tot nu toe is de JSF/F-35 er bij de kandidatenvergelijking als beste toestel voor de beste prijs uitgekomen. Dat wordt bevestigd door onderzoek van de Algemene Rekenkamer. Zij concludeerde dat stoppen met de ontwikkeling van de F-35 onverstandig is. Dat lijkt mij een eufemisme.'

Dat is een onjuiste weergave van onze bevindingen, reageert de Algemene Rekenkamer. De controleur van de rijksfinanciën zegt nooit bevestigd te hebben dat de JSF 'het beste toestel voor de beste prijs was'. De Rekenkamer maakte kanttekeningen bij de kwaliteit van de 'kandidatenvergelijking' door het ministerie van Defensie. De Rekenkamer concludeerde recent dat het niet voor de hand ligt nu uit de testfase te stappen en adviseerde Defensie haar 'ambities voor de krijgsmacht te herijken'.

Veranderlijk standpunt
In politiek Den Haag wordt al jaren gesteggeld over de aanschaf van de JSF. De VVD heeft zich in die tijd altijd voorstander van de JSF getoond, coalitiepartner PvdA heeft sinds die afkorting in 1996 voor het eerst bekend werd, een veranderlijk standpunt gehad.

Dragen de sociaal-democraten regeringsverantwoordelijkheid, dan zijn ze voor doorgaan met de testfase en het uitstellen van de definitieve beslissing. Zit de PvdA niet in een kabinet, dan is de partij zonder meer tegen de JSF. In het jongste verkiezingsprogramma, van vóór het kabinet-Rutte II, staat dat Nederland onmiddellijk moet stoppen, ook met testen. De JSF is te duur, vindt de PvdA. Als later de F-16's versleten zijn, is 'van de plank kopen' beter.

Alle opties
Officieel moet het kabinet nog kiezen welk gevechtsvliegtuig als opvolger van de F-16 wordt aangeschaft, en zijn alle concurrenten van de JSF in de race tot dat besluit valt. Kamerleden van meerdere partijen verdiepen zich momenteel andermaal in het totale aanbod. Ook Hennis bezweert dat 'alle opties' open zijn.

De regeringspartijen verwachten dat Hennis voor of net na het zomerreces de knoop doorhakt, in elk geval voor Prinsjesdag. Tekenend voor de impasse is dat de twee testtoestellen van de JSF waarover de luchtmacht beschikt voorlopig niet de lucht in gaan. De gevechtsvliegtuigen worden gestald tot er een formeel besluit is genomen over de vervanging van de F-16's. De Tweede Kamer debatteert hierover op 25 april.

Er waren eens 137 F-16's die vervangen moesten worden. Begin 2002 kwam de Joint Strike Fighter als beste toestel voor de beste prijs naar voren. Doe er maar 114, zei de Luchtmacht. Laten we het op 85 JSF's houden, besloot het tweede kabinet-Kok.

Duurder
Maar daarna werd de JSF per stuk almaar duurder. Daardoor haakten onder andere de VS, Australië, Italië, Japan en Canada geheel of gedeeltelijk af, waardoor het toestel nog weer duurder werd. Het zou nu ruim het dubbele kosten van de in 2002 verwachte stuksprijs.
Het bedrag dat opeenvolgende kabinetten voor de aanschaf wilden reserveren, groeide niet echt mee. De Algemene Rekenkamer heeft dat bijgehouden. De rekenkamer stelt vast dat het huidige kabinet nog iets meer dan 4 miljard euro beschikbaar heeft voor de opvolger van de F-16. Als Rutte II daar JSF's van wil kopen, dan krijgt het er hooguit 43.

Tenminste: als het jachtvliegtuig niet nóg duurder wordt, doordat er nóg meer landen uitstappen. Hoe dan ook is een aantal van 43 vervangers voor de 137 F-16's te laag om Nederland aan zijn bondgenootschappelijke plichten te laten voldoen. Maar zou Nederland nu meteen uitstappen, dan spoelt het daarmee ruim 1 miljard euro door de gootsteen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden