JSF levert Nederland niks op

Al kost het project miljoenen extra en levert het geen voordeel op, het kabinet zal morgen volhouden dat deelname aan de ontwikkeling van Joint Strike Fighter moet, betogen Luuk Blom en Frans Timmermans....

Morgen overlegt de Kamer weer over de Nederlandse deelneming aan de ontwikkeling van de JSF. Hoe slecht het nieuws ook is, het kabinet zal stug volhouden dat het uiteindelijk allemaal goed zal komen. Een sterk staaltje van dit laatste was de recente reactie op een rapport van de Amerikaanse Rekenkamer. In dat rapport kwam die Rekenkamer tot de conclusie dat de geschatte ontwikkelingskosten van de JSF met 80 procent zijn gestegen, dat de aflevering van de vliegtuigen fors is vertraagd en dat het programma niet meer uitvoerbaar is volgens de gestelde uitgangspunten.

Verder wijst men op onzekerheden in de planning en het technische ontwerp en de grote risico's omdat ontwikkeling en productie door elkaar lopen. De Rekenkamer adviseert dan ook het programma radicaal te veranderen en pas te investeren in productie als de ontwikkeling is voltooid. De opzet, een wapenprogramma te maken waarvan de kosten beheersbaar waren en de planning in beton gegoten, is mislukt. Daarmee is ook de bodem geslagen uit de redengeving voor de Nederlandse deelneming. Maar het kabinet ziet nog steeds geen probleem.

Dit is een schoolvoorbeeld van een groot project waarbij de Kamer door het kabinet ontijdig, onjuist en onvolledig is geïnformeerd. Nog meer dan de Betuwelijn en de HSL onderstreept de JSF de onmacht van de politiek een trein die door lobbybelangen is gaan rijden, tot stilstand te brengen, al staan objectief gezien alle seinen op rood. Meer dan bij de infrastructuur kan het kabinet bij Defensieprojecten goochelen met cijfers, verwijzen naar geheime, en dus oncontroleerbare, informatie en de Kamer voor al dan niet bestaande deadlines plaatsen.

Op 11 april 2002 moest de Kamer een definitief besluit nemen over deelneming aan de ontwikkeling van de JSF, want anders zou een Amerikaanse deadline verlopen en Nederland zeer grote kansen verspelen. De cruciale informatie die de Kamer nodig had voor haar besluitvorming, werd door het kabinet pas op 8 april gestuurd, zodat Kamerleden nauwelijks tijd hadden voor een afgewogen oordeel. Later bleek de vermeende Amerikaanse deadline niet eens te bestaan.

Een recenter voorbeeld: het besluit deel te nemen aan de ontwikkeling van de JSF is gebaseerd op een zogeheten business case, waarmee zou zijn aangetoond dat het voordeliger is voor Nederland mee te doen aan de ontwikkeling van de JSF, dan later een toestel van de plank te kopen. Omdat sinds 2002 nogal wat tegenvallers te melden zijn, heeft de Kamer in juni 2004 om een nieuwe business case gevraagd. Na maandenlang aan het lijntje te zijn gehouden, krijgt de Kamer pas in januari 2005 een brief, maar geen nieuwe business case, alleen wat kleine veranderingen in het oude verhaal. Stelselmatig stuurt het kabinet de Kamer met een kluitje in het riet en door de informatie heel lang achter te houden, laat het weer een volgende betalingstermijn verstrijken. Dan heeft Nederland weer tientallen miljoenen meer in het project gestopt, waardoor de verliesrekening bij uitstappen nog hoger wordt. Zo wordt de politieke speelruimte doelbewust verkleind.

De informatie is vaak ook onvolledig, met een beroep op vertrouwelijkheid. Dat stelt het kabinet weer in staat te goochelen met cijfers als iets tegenvalt, om zo de schijn te kunnen ophouden dat het nog goed komt. Als de Amerikanen zeggen dat zij minder toestellen gaan afnemen, gaat het kabinet creatief boekhouden, door de tegenvaller aan de ene kant te compenseren door een virtuele meevaller aan de andere kant. Men neemt dan aan dat er veel meer toestellen zullen worden verkocht aan derde landen. Een volstrekt onrealistische aanname, die door de Kamer niet is te controleren, omdat het kabinet met een beroep op 'geheim' weigert te zeggen welke landen in welke aantallen worden verondersteld JSF's te kopen.

Onjuist wordt de informatie als de omzetverwachting van de Nederlandse industrie wordt onderbouwd. In 2002 zei minister Jorritsma van Economische Zaken nog dat de Amerikanen ons een omzet van acht miljard dollar 'garanderen'. Onze tegenwerping dat de Amerikanen juist helemaal niets wilden garanderen, werd weggehoond. Inmiddels spreekt het kabinet van 'verwachtingen' en niet van garanties, maar om die verwachtingen buiten proporties op te blazen, hanteert het een veronderstelling waarvan men weet dat deze volstrekt onjuist is, namelijk dat er zesduizend JSF's zullen worden gebouwd. Vreemd genoeg hanteert het kabinet elders in de berekeningen een totaal van 4500, dat vervolgens als 'behoudend' wordt omschreven, maar dat volgens de Amerikanen boven hun eigen maximaal te verwachten aantal ligt.

Ook gaat het kabinet ervan uit dat de stijgende prijs van het toestel geen enkele invloed heeft op de verkopen. Terwijl steeds is gezegd veel vliegtuigen te kunnen verkopen omdat de JSF zoveel goedkoper is dan de concurrentie. Nu het prijsverschil bijna weg is, moeten wij geloven dat er niet minder, maar juist meer toestellen zullen worden verkocht. Wij horen het Van Gaal roepen: 'Ben ik nou zo slim, of zijn jullie zo dom'?

Bij dit alles hebben we ontwikkelingen in de Verenigde Staten buiten beschouwing gelaten, die op zich al voldoende reden zouden moeten zijn meteen met de JSF te stoppen. De Amerikanen zijn noch bereid technologische kennis te delen, zodat onze industrie geen enkele toegevoegde waarde aan de JSF ontleent, noch bereid ons een JSF te leveren die gelijkwaardig is aan het toestel dat zij voor eigen gebruik houden.

Nederland heeft zich met huid en haar overgeleverd aan een project waar het geen invloed op heeft, waar het geen onderhandelingspositie in heeft, omdat wij door de hoge investering de JSF wel móeten kopen om uit de kosten te komen, en waar onze economie geen enkel voordeel aan ontleent. Hoog tijd dat ook bij ons de Algemene Rekenkamer de zaak eens goed tegen het licht houdt. Misschien dat een onafhankelijke analyse het kabinet kan overhalen het Nederlands belang eens boven het Amerikaanse te laten prevaleren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden