JSF arriveert in stijl: met vertraging

Na twintig jaar praten landden maandagavond de eerste JSF's op Nederlandse bodem. Omwonenden houden hun hart vast, maar vliegtuigspotters genieten van 'een bak herrie'.

Spotters grijpen hun moment als de JSF-toestellen arriveren op Vliegbasis Leeuwarden. Beeld Siese Veenstra

Geert Verf heeft er slecht van geslapen. Hij is voorzitter van Vereniging voor Dorpsbelang Marssum. Het dorp net ten zuidwesten van Vliegbasis Leeuwarden houdt maandag de adem in. Bij Verfs buurman hangt de vlag zelfs halfstok. 'Voor sommige dorpsgenoten is dit een dag van rouw. Andere Marssummers zeggen: we zijn al zoveel gewend, dit kan er ook nog wel bij.'

Ze zijn in Marssum inderdaad wel wat gewend. F-16's bijvoorbeeld, die al sinds eind jaren zeventig Leeuwarden als thuisbasis hebben. En de internationale vloot gevechtsvliegtuigen, die jaarlijks door het Friese luchtruim scheert tijdens het trainingsevenement Frisian Flag. Maar een Joint Strike Fighter (JSF) hoorden ze in Friesland nog nooit.

Vier keer zo veel herrie

De vooruitgesnelde berichten zijn niet geruststellend. 'We hebben vertrouwen in de belofte van Defensie dat de geluidsnormen gerespecteerd worden. Maar we zijn bang voor het geluidspiekniveau. Vriend en vijand zijn het erover eens dat de JSF meer lawaai maakt dat de F-16.' Volgens Amerikaanse studies produceren de nieuwe straaljagers tot vier keer zo veel herrie als hun voorganger. 'We zullen in de praktijk moeten ervaren wat dat betekent.'

Maandagavond landden twee JSF's voor het eerst op Nederlandse bodem. Geheel in stijl: ruim een uur vertraagd, na een vlucht met tegenwind. Een ongelijkmatig razen tegen de achtergrond van een donker wolkendek. Machtsvertoon in de militaire traditie.

'Heel mooi jongens!'

Ze worden voorafgegaan door het passagierstoestel van de Koninklijke Luchtmacht, met daarin onder meer minister Hennis-Plasschaert (Defensie). Stralend stapt ze uit. 'Heel mooi jongens!'

Uiteindelijk wil Nederland 37 toestellen kopen, fors minder dan de 85 toestellen waar Defensie ooit op hoopte. In 2019 zullen ze geleverd worden, drie jaar later dan gepland. Het kabinet heeft 4,5 miljard euro over voor het technologisch ongeëvenaarde toestel - als we bouwer Lockheed Martin mogen geloven. Een 'dataspons' van nog geen zestien meter.

De apotheose van een Kroniek van een Aangekondigde Komst. Zo mag de entree van de F-35 Lightning II (zoals de JSF officieel heet) met recht heten. Twee decennia is er gesproken over een vervanger voor de verouderde F-16. Keer op keer werd de aanschaf geplaagd en vertraagd door politieke besluiteloosheid, financiële tegenvallers en technische mankementen. Scheurtjes, weigerende kanonnen en softwareproblemen leverden het toestel de bedenkelijke bijnaam 'faaljager' op.

Tekst gaat verder onder afbeelding

Twee Joint Strike Fighters (JSF's) landden maandagavond op Vliegbasis Leeuwarden. Uiteindelijk wil Nederland 37 toestellen kopen. Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Belevingsvluchten

Behalve in Leeuwarden wordt de JSF ook in het Brabantse Volkel gestationeerd. Woensdag zullen de nieuwe F- 35's en de oude F-16's enkele testvluchten uitvoeren voor vergelijkend warenonderzoek. 'Na jarenlang zeuren' heeft Defensie ingestemd met deze 'belevingsvluchten', zegt Geert Verf. Omwonenden is gevraagd via een digitale enquête hun ervaringen door te geven. Ook komt er een permanent geluidsmeetnetwerk en is er een werkgroep ingesteld voor het monitoren van fijnstof.

'Onze zorgen worden serieus genomen', aldus Verf. 'Maar dat wil niet zeggen dat de bevindingen geruststellend zullen zijn. Woensdag weten we: het valt mee of vies tegen.' In dat laatste geval is het beperken van vliegbewegingen in avonden en nachten een optie. 'We hopen dat het meevalt, maar hopen is niet genoeg als het gaat over de herrie waar ons dorp de komende veertig jaar rekening mee moet houden.'

Niet direct een succes

Eren last voor de een, voor de ander een lust. In de vroege middag verzamelden de eerste liefhebbers zich al bij de spottersbult net buiten het dorp. Een drassig weiland diende als tijdelijke parkeerplaats - anticiperend op zo'n duizend geïnteresseerden.

In het druilerige weer loopt het niet meteen storm. Een plukje spotters, bewapend met radioscanners en flinke camera's, schuilt in de luwte van de mobiele snackcorner uit Bolsward. 'Het voordeel van de bewolking is dat je geen last hebt van tegenlicht', zegt een spotter die uit Delft is gekomen. 'Een paar foto's, dan ben ik weer weg.'

Tekst gaat verder onder graphic

Marco Bouman, gehuld in oranje regenjack, is om 11.00 uur vertrokken uit Soesterberg. 'Boterhammen gesmeerd, Bifi-worstjes mee en hup de auto in.' Vorige week werkte hij een dag over om vandaag in Leeuwarden te kunnen zijn. 'Dit is een historische dag', zegt hij. 'Hier moet je gewoon bij zijn.'

Het spottersgevoel? 'Een bak herrie en de lucht van kerosine. Het is gewoon ordinaire power. Viereneenhalf miljard is veel geld. Maar we hebben ze nu eenmaal gekocht. Laten we er dan ook maar van genieten.'

15 miljoen euro

In 2002 besloot het tweede kabinet-Kok (PvdA, VVD, D66) 800 miljoen dollar te steken in de ontwikkeling van het toestel. Maar de definitieve aanschafbeslissing werd meerdere keren uitgesteld. Met name de PvdA had het er moeilijk mee. In 2013 hakte het huidige kabinet uiteindelijk de knoop door - mét instemming van de sociaal-democraten. Het beantwoorden van zo'n 4.000 Kamervragen over de JSF hebben bijna 15 miljoen euro gekost.

Ondertussen werd ook het toestel steeds duurder. Vorig jaar september meldde minister Hennis-Plasschaert dat de aanschafkosten mogelijk nog eens 550 miljoen hoger uitvallen door de dure dollar.

De Algemene Rekenkamer toonde zich regelmatig kritisch over de risico's die aan het project kleven. Zo is het onzeker of het exploitatiebudget van 270 miljoen per jaar toereikend is. Maandag liet de minister het langverwachte feestje van de Koninklijke Luchtmacht er niet door overschaduwen. Hennis: 'We hebben er eindeloos over gedebatteerd. Het was nogal een opgave om twee van deze kisten hier te krijgen. Ik ben blij dat ze er nu zijn.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden