Journalist vertrekt als de bommen vallen

Twee- tot drieduizend journalisten uit de hele wereld bivakkeren inmiddels in de Golfregio. Onder hen ook Nederlandse, bijvoorbeeld in Bagdad....

De media zijn klaar voor de Tweede Golfoorlog. Bepakt en bezakt met gasmasker, kogelwerend vest, een beschermend pak, een bult medicijnen en een molestverzekering staan de laatste verslaggevers gereed om naar Koeweit te vertrekken. Op naar de eerste real lifetime oorlog in de geschiedenis.

Maar als er al schokkende oorlogstaferelen zijn te filmen, dan komen die van Amerikanen en Britten. De Nederlanders zitten achter de linies. Ze trekken niet mee met Amerikaanse legeronderdelen, zoals Amerikaanse en Britse journalisten. Sommigen hopen af en toe te kunnen meeliften met helikopters voor een uitstapje naar het front. Maar of zo de waarheid is te achterhalen?

'Publiciteit is per definitie propaganda in tijden van oorlog. Je wordt altijd gebruikt, door alle partijen. Dat is de realiteit', zegt Kees Lunshof, adjunct-hoofdredacteur van De Telegraaf. Iedereen deelt zijn wantrouwen tot op zekere hoogte. 'Je zit in het kielzog van de Amerikanen, maar je bent vrij om op te schrijven wat je ziet. Je moet erbij zijn als de Amerikanen de grens met Irak overtrekken', vindt Arie Elshout, adjunct-hoofdredacteur van de Volkskrant.

Twee- tot drieduizend journalisten uit de hele wereld bivakkeren inmiddels in de Golfregio. Pakweg 1.500 verblijven in Koeweit, klaar om achter de Amerikaanse troepen de grens over te gaan. De anderen zitten vooral in Bagdad, in het noorden van Irak en het oosten van Turkije. Op wat meer afstand: Israël, Jordanië of Egypte.

Ook Nederlandse journalisten. Behalve de vaste correspondenten blijken de media vooral te werken met ervaren verslaggevers. Die zijn thuis in het Midden-Oosten, spreken Arabisch of deden elders ervaring op in conflictsituaties. Freelancers die op eigen houtje gaan, dan wel avonturiers, zijn niet welkom. Ze maken geen schijn van kans hun verhalen of video's te slijten. Het risico van oorlogsletsel is te groot, de verzekering onbetaalbaar.

Zelfs de vaste verslaggevers moeten terug naar huis zodra de bommen vallen. Mocht de oorlog te lang duren, de verzekeringspremie blijven stijgen, dan keren de meesten huiswaarts. Geen geld.

Radio en televisie zenden non-stop uit vanaf het moment dat de oorlog begint. De kranten hebben dan hun speciale bijlagen al verspreid, of komen, afhankelijk van het tijdstip, met extra edities. Vrijwel alle kranten zetten hun pagina-indeling op z'n kop. De eerste vijf of zes pagina's gaan alleen over de oorlog, inclusief het nieuws over de gevolgen voor Nederland of voor de economie. Het Algemeen Dagblad wil uitpakken met uitleg van het nieuws in graphics.

Op televisie werken journaal en actualiteitenrubrieken van de publieke omroepen nauw samen. Op het moment doet Wouter Kurpershoek al verslag vanuit Koeweit voor het NOS Journaal. Tim Dekkers van Netwerk en Jelle Visser van Twee Vandaag voegen zich bij hem. Gerri Eickhof zit al in Bagdad en hij krijgt gezelschap van Tom Klein. Met hen komen ook cameramensen mee.

De meeste uitgezonden reporters waren op 'oorlogscursus' in Engeland. Voor het overige verlaten de ploegen zich op de ervaren producers van de European Broadcasting Union, maar ook op de verslaggevers van buitenlandse persbureaus, omdat die het klappen van de zweep kennen. Hoofdredacteur Hans Laroes van het NOS Journaal: 'Als de mannen van de persbureaus wegtrekken, dan gaan wij ook. We bekijken per dag wat we doen en we moeten het vooral hebben van duiding en uitleg ter plekke.'

Laroes wantrouwt de Amerikaanse openheid, net zoals Maria Henneman, hoofdredacteur van Netwerk. 'Wat neem je aan voor feiten, wat voor propaganda? Hoe makkelijk kun je misleid worden?' Ook Radio 1 gaat 'op oorlog' zodra de eerste bommen vallen. Verslaggever Mustapha Oukbie trok deze week van Aman naar Bagdad. Maar, zegt coördinator Martien Wiegman, zodra er bommen vallen, verlaat hij Bagdad.

Hij is niet de enige. Harald Doornbos, die voor de regionale kranten (GPD) en Radio 1 zou gaan, blijft zelfs thuis. Te gevaarlijk, te duur, hoewel Henk Dam (GPD) bereid is 'fors te betalen' voor verslaggevers in de Golfregio.

De Holland Media Groep, de commerciële omroep, zendt via RTL 5 non-stop uit. Conny Mus, correspondent in Israël en ervaren oorlogsverslaggever, zit in Bagdad. In Koeweit stationeert Jaap van Deurssen zich, met cameraman, achter de Amerikanen. 'Niet als doorgeefluik van een propagandamachine. Ik hou er rekening mee dat er een stedenoorlog ontstaat, dat de strijd zich concentreert rond en in de grote steden en dat de rest is te verwaarlozen', zegt hoofdredacteur Harm Taselaar.

Veel media zullen naar bevind van zaken handelen. De Telegraaf bijvoorbeeld, hoewel Charles Sanders (Koeweit) en Maarten van Aalderen (Turkije) ver van het oorlogsterrein zullen wegblijven. 'Voor kranten niet nodig', aldus de hoofdredactie. Maar het Algemeen Dagblad stuurt Bert Huisjes naar Koeweit en Aad Heering trekt wellicht van Iran naar Irak. 'Het journalistieke hart gaat toch sneller kloppen', zegt chef-buitenland Hans van Zon.

Trouw zoekt geen frontverhalen. Niemand gaat naar Koeweit. In Bagdad zit de Noorse Asne Seierstad, ook voor Scandinavische en Duitse kranten. In Iraaks Koerdistan zit Minka Nijhuis, die haar sporen verdiende in Oost-Timor. Ze kreeg een sateliettelefoon mee, opvallend genoeg geen verzekering. Trouw kan de duizenden euro's per dag niet betalen. 'We nemen wel de verantwoordelijkheid op ons. Alles wat een verzekeringsmaatschappij vergoedt, vergoeden wij ook', zegt hoofdredacteur Frits van Exter.

Chef-buitenland Hans Nijenhuis van NRC Handelsblad denkt dat het 'ontzettend lastig' is de verslaggevers van risicovolle acties af te houden. 'Het vechten laten we aan anderen over, wij zijn graag bij de wederopbouw.' Wilfried Bossier vertrekt naar Bagdad. Hij is een ervaren Belgische freelancer, die vloeiend Arabisch spreekt en regelmatig de Palestijnse gebieden bezocht. Thomas Erdbrink gaat met fotograaf (tevens echtgenote) naar Noord-Irak. Hij zal er blijven als de Koerden richting Bagdad trekken of met de Turken slaags raken.

Wie houdt ze tegen?, denkt ook de hoofdredactie van de Volkskrant. Voor deze krant doet Kim Ghattas, ook correspondente voor de BBC, vanuit Bagdad regelmatig verslag. Stieven Ramdharie is onderweg naar Koeweit; Henk Müller probeert in Noord-Irak te komen. Adjunct-hoofdredacteur van de Volkskrant Arie Elshout: 'Je moet een vertrouwensrelatie hebben, die is bepalend voor het antwoord op de vraag of risico's aanvaardbaar zijn. Je moet eerst weten waarom de verslaggever een bepaald risico wil nemen. Denkt hij een missie te hebben, wil hij snelle roem of is hij in staat nuchter te analyseren. De hoofdredactie beslist, daarom is het belangrijk dat je weet wat voor vlees je in de kuip hebt.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden