4 uur nieuwsbreak

Joris Kila: 'Gun die Fransen hun Rembrandt, investeer in bescherming werelderfgoed

Joris Kila is archeoloog en erfgoeddeskundige. Hij begrijpt niet dat Nederland 160 miljoen euro wil uitgeven aan twee Rembrandt-schilderijen, terwijl in Irak en Syrië dagelijks werelderfgoed wordt vernietigd. 'Gun die Fransen hun Rembrandt.'

Joris Kila. Beeld Joris Kila.

Over welk nieuws heeft u zich vandaag verbaasd?
'Ik las dat ze in Israël de Al-Aqsamoskee hebben gesloten voor Palestijnen, en dat er daarna rellen uitbraken tussen Palestijnse jongeren en de Israëlische politie. Voor mij onderstreept dat meteen waarom onderzoek naar cultureel erfgoed belangrijk is.

'Er zitten zoveel kanten achter dergelijke conflicten. Erfgoed is iets dat altijd wordt betwist. Volgens de Israëliërs is de Tempelberg, waar de moskee op staat, van hen. De Palestijnen zien het als hun eigendom. Als je daar inzicht in wil krijgen moet je weet hebben van erfgoed, maar ook kennis over juridische, militaire en economische wetenschap bezitten. Er is bijvoorbeeld al een hoop geregeld in internationale verdragen, maar dat moet je wel weten. Het is vaak veel minder eenzijdig dan men denkt.'

Op gebied van cultureel erfgoed is de vernietiging van eeuwenoude bouwwerken en objecten door terreurorganisatie IS al maanden wereldnieuws. Vandaag begon de Taliban een groot offensief in de Afghaanse provincie Kunduz. Denkt u bij dit soort berichten ook meteen aan de mogelijke vernietiging van erfgoed?
'Het is in ieder geval fout nieuws. Ook in Afghanistan zijn veel archeologische vindplaatsen. Ik moet alleen wel aangeven dat de situatie wat betreft erfgoed in Syrië en Irak veel ernstiger is. Daar komt bij dat het meeste al is vernield in Afghanistan, zoals de Bamyan Boeddhabeelden.

'Van IS is bekend dat ze vergunningen verkopen aan de lokale bevolking om antiquiteiten te oogsten, alsof het een soort visvergunning is. Dan ploegen ze met landbouwvoertuigen het gebied om. Dat zijn geen opgravingen, maar verwoestingen. De archeologische context van de vindplaats gaat op die manier verloren en er wordt niets gedocumenteerd. Dat is rampzalig en daar moet iets tegen gedaan worden.'

De Al-Aqsamoskee. Beeld epa

Dat lijkt ook te gebeuren. Het Internationaal Strafhof ICC gaat voor het eerst iemand berechten voor het vernielen van graftombes in de Malinese stad Timboektoe.
'Klopt, sinds zaterdag zit hij in Scheveningen. En die man zal ooit wel veroordeeld worden, dus dat is wel echt een doorbraak. Wat wel een belangrijk punt is in deze zaak, zeker als je IS-strijders op dezelfde manier wil vervolgen, is dat Syrië en Irak het Statuut van Rome uit 1998 - waarin het vernietigen van culturele goederen als oorlogsmisdaad is aangemerkt - niet hebben ondertekend.

'Wel zijn er andere manieren om de daders achter de tralies te krijgen. Die IS-strijders komen uit de hele wereld, ook uit landen die wel dat verdrag hebben ondertekend. En er zijn mogelijk andere verdragen van toepassing, zoals het Haags verdrag van 1954. Daarom zou ik zeggen tegen de wereld: doe daar wat mee. Zorg voor een gecoördineerde aanpak en pak de daders op.'

Zelf was u vorig jaar in Mali en als archeoloog bezocht u vele brandhaarden, van Syrië en Irak tot Libië. U kent toch ook het hoofd van de Syrische musea, Maamoun Abdulkarim?
'Ik spreek hem incidenteel. Het probleem is dat hij voor het verkeerde regime werkt. Het is een moeilijke keuze: je kunt werken voor president Assad en dingen redden, of je kunt weggaan. Ik denk dat het voor de mensheid goed is dat hij er zit. Hij is een goede archeoloog met een groot netwerk en heeft veel spullen weten te redden uit steden als Idlib, Mosul en Palmyra, bijvoorbeeld door ze te verstoppen in militaire vliegtuigen tussen de lichamen van dode soldaten. Ook zijn er onder zijn supervisie veel spullen begraven in de woestijn.

'Aan de andere kant houdt hij ook niet tegen dat er werelderfgoed in Damascus wordt gebruikt als verdedigingswerk. Het is een lastige discussie.'

Kila (rechts, met pet) in Tripoli in 2011. Beeld Joris Kila
Kila in een verwoeste bank in de Libische stad Benghazi, waar een gouden schatkist was gestolen via een gat in de grond. Beeld Joris Kila

Weet u ook hoe het nu in Palmyra, de historische stad in handen van IS, is? Er komt wat minder nieuws vandaan, de laatste tijd.
'Dat nieuws doseren ze, om het maximale effect te bereiken. De hele site ligt vol boobytraps. Af en toe blazen ze iets op. IS heeft drie doelen met het door de terreurbeweging bezette erfgoed. Ze gebruiken het voor psychologische oorlogsvoering, bijvoorbeeld door iets op te blazen of in monumenten executies uit te voeren. Een tweede reden is iconoclasme. De in hun ogen heidense elementen moeten kapot. Ten derde gebruiken ze antiquiteiten om hun strijd te financieren.

'Hoeveel ze daar precies mee verdienen, is onduidelijk. Maar er kan wel gesteld worden dat het inmiddels na olie de belangrijkste inkomstenbron van IS is. Het grote spul wordt verstopt om over tien of twintig jaar op de markt te brengen. De kleinere objecten kun je vinden op de markt in steden als Istanboel. Dan moet je denken aan munten of kleitabletten. De internationale georganiseerde misdaad profiteert mee door de wereldwijde distributie te regelen. '

Still uit een IS-video, waarin een mausoleum in Palmyra wordt opgeblazen. Beeld ap

Hoe kijkt u, met die situatie in uw achterhoofd, naar de poging van Nederland om twee Rembrandt-schilderijen aan te schaffen voor 160 miljoen euro?
'Ik zou zeggen: koop één schilderij minder en doneer een fractie van die overgebleven zestig miljoen, ik stel voor twee miljoen, aan de geesteswetenschappen. Het onderzoek naar bijvoorbeeld de grondmechanismen van erfgoedvernietiging en -bescherming, waaruit inzichten komen over het belang van erfgoed en identiteit in de huidige maatschappij, is de afgelopen jaren ten gronde gericht. Dat is vreemd. Ik ben zelf bijvoorbeeld wegbezuinigd bij de UvA en werk nu gedwongen in het buitenland.

'Gun die Fransen hun Rembrandt. Wij hebben ook schilderijen van belangrijke Franse kunstenaars. Laat ons dan onderzoek doen naar de context en verwoesting van erfgoed in gewapende conflicten, erfgoedbescherming of interdisciplinaire samenwerkingen aangaan. Dat Nederland ook beide schilderijen moet hebben, begrijp ik niet. Het is puur het pimpen van je identiteit. Misschien nemen we ze straks wel mee op handelsmissie of iets dergelijks. Het is zo hijgerig en hebberig. Het aanschaffen van twee schilderijen, en daarmee het zogenaamde versterken van het nationalisme, wordt belangrijker gevonden dan het beschermen van werelderfgoed.'

Een van de twee Rembrandt-doeken - het portret van Maerten Soolmans. Beeld Art Market Monitor

De Algemene Vergadering van de VN is ook begonnen in New York. Nederland hoopt een zetel in de VN-Veiligheidsraad te krijgen. Zou dat goed zijn?
'Dat is ook weer het pimpen van je nationaliteit. Nu willen we plots daarbij gaan horen. Zo'n 'ik ben belangrijker'-mentaliteit, die vooral belangrijk is voor de handel. Dat heeft Rutte zelf overigens ook gezegd. Als je belangrijker bent, is dat goed voor de economie. Daarom zijn in ons land dat soort zaken, of schilderijen, relevanter dan cultuurvernietiging.'

Kunt u dan ook uitleggen waarom het zo belangrijk is om cultureel erfgoed te beschermen?
'Het belang zit vooral in het geschiedkundige. Primo Levi was een Italiaanse jood die Auschwitz had overleefd. Na de oorlog schreef hij het boek 'Is dit een mens', waarin hij de zogeheten depersonalisatie van de joden door de nazi's analyseerde. Eerst werd hun omgeving vernietigd, daarna werden ze opgepakt, vervolgens werd hun kleding afgenomen. Uiteindelijk hadden ze geen naam meer en waren ze een nummer. Ze verloren hun identiteit.

'Dat is in grote lijnen ook van toepassing op het vernietigen van erfgoed van groepen mensen. Je ontneemt mensen hun referentiekader. De herkomst van de delen van de identiteit van de mensheid wordt beschadigd. Daarmee ontneem je toekomstige generaties ook de mogelijkheid een objectieve geschiedenis te bestuderen, en te ervaren. Wat nu niet belangrijk is, is misschien wel relevant voor een volgende generatie. Als bronnen worden uitgewist, verlies je context die door toekomstige generaties anders kan worden geïnterpreteerd.'

Kortom: er moet dus snel iets worden gedaan om meer vernietiging van erfgoed te voorkomen.
'Ja, er is een sterke, internationale coalitie nodig. En er is ook een legitieme reden om in te grijpen. Je stokt dan namelijk een belangrijke geldstroom van IS. Waarom bombardeer je dan die kampen rond Palmyra niet? Het argument dat het erfgoed dan misschien beschadigt raakt, is kul. Dat gaat sowieso kapot, ook als we niets doen.'

Dreigt er al een volgende Palmyra?
'Ja, ik hoor van mensen in Libië dat het daar chaos is. Ze worden bedreigd door jihadisten en er is geen geld om monumenten en kunstwerken te beschermen. Wat er gevaar loopt? Leptis Magna, een historische stad uit de Romeinse tijd en de Griekse ruïnes van Cyrene bij Benghazi. Als we niets doen, gaat dat er ook aan.'

Heeft u nog een kijk- of leestip voor mensen die zich willen verdiepen in uw vakgebied?
Lachend: 'In ieder geval niet die Hollywoodfilm, The Monuments Men. Die is heel slecht. Er is wel een goed boek, The Rape of Europa, geschreven door Lynn H. Nicholas. Dat gaat over de kunstroof van de nazi's gedurende de Tweede Wereldoorlog en wat er is gedaan om erfgoed te beschermen.

'Dat boek was weer de inspiratie van het slechte boek waarop die slechte film is gebaseerd. De schrijver, Robert Edsel, heeft daar ontzettend veel geld mee verdiend. Hij heeft het alleen helaas niet gebruikt om een nieuwe generatie Monuments Men te maken.'

Dit is aflevering 571 van de dagelijkse 4 uur Nieuwsbreak. In deze rubriek nemen we met een interessant persoon het nieuws van de dag door.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden