Opmerkelijke bekeringen

Joram van Klaveren heeft vele voorgangers met zijn ‘radicale’ ommezwaai

Zo ongebruikelijk is de beweging niet die de oud-PVV’er heeft gemaakt. Een terugkeer naar het politieke midden was opmerkelijker geweest.

Joram van Klaveren. Beeld Goffe Struiksma/Lumen

Zou voormalig PVV’er Joram van Klaveren de afgelopen week ook zo prominent in het nieuws zijn geweest als hij naar de VVD of een andere middenpartij was overgestapt? Vermoedelijk niet. Want als je de VVD voor de PVV verruilt, zoals Van Klaveren in 2009 heeft gedaan, is het omgekeerde ook mogelijk. Maar Van Klaveren sloeg dus een andere weg in. Hij bekeerde zich tot de islam, die hij als Kamerlid altijd met kracht had bestreden. Zijn gang leek op die van de apostel Paulus, de bestrijder van de christenen die op weg van Jeruzalem naar Damascus plotseling christen werd.

Van Klaveren staat dus in een lange traditie. Zo brak het ‘rode’ Kamerlid Jan Duijs in 1935 met de SDAP, om drie jaar later lid te worden van de NSB. Benito Mussolini, de fascistische dictator van Italië, begon zijn politieke loopbaan als anti-militaristische activist binnen de radicale, marxistische vleugel van de Socialistische Partij van Italië (PSI). De Belgische socialist Hendrik de Man, minister van 1935 tot 1938, werd na de Tweede Oorlog (bij verstek) tot twintig jaar gevangenis veroordeeld wegens collaboratie met de Duitse bezetter. 

In Frankrijk verruilde Jacques Doriot het communisme voor het nationaal-socialisme. In Duitsland ontwikkelde voormalig advocaat Horst Mahler zich van medeoprichter van de extreem-linkse Rote Armee Fraktion (RAF) tot getuigend neonazi en Holocaustontkenner. In beide hoedanigheden bracht hij vele jaren (tot op de dag van vandaag) door in de gevangenis.

Hoefijzermodel

‘Ik keek dus niet zo op van de bekering van Van Klaveren’, zegt historicus Rob Hartmans, auteur van meerdere boeken over de ideologieën van de twintigste eeuw. ‘Een terugkeer naar het gematigde midden was welbeschouwd opmerkelijker geweest dan een bekering tot de islam.’ Het misverstand dat Van Klaveren – en vóór hem oud-PVV’er Arnoud van Doorn – een radicale ommekeer hebben gemaakt, hangt vooral samen met de gewoonte om elke politieke gezindheid ergens op de horizontale as tussen extreem-links en extreem-rechts te situeren. ‘Maar met die constructie kunnen we niet meer zoveel’, zegt Hartmans. ‘Om een beweging als die van Joram van Klaveren te duiden, hebben we meer aan het hoefijzermodel, waarbij de politieke uitersten dichter bij elkaar staan dan bij de middenpartijen.’

Voor de betrokkenen zelf is de gang van het ene naar het andere uiterste logisch en consistent. Zo waren anti-Amerikanisme, antikapitalisme en antiglobalisme de constanten in de ideologische ontwikkeling van Horst Mahler. ‘En waar de extremen elkaar raken, zie je ook een peilloos diepe minachting voor de burgerlijke democratie’, zegt Hartmans. Het politieke midden is tenslotte voor mensen ‘die kunnen leven in het raadsel’, wist politicus Jacques de Kadt – zelf worstelend met een communistisch verleden – al.

Testosterongehalte

Het radicalisme biedt onderdak aan mensen die niet houden van compromissen en van de kamertemperatuur waarin de democratie gedijt, zoals filosoof (en havenarbeider) Eric Hoffer het uitdrukte. Voor hen is politiek geen instrument voor de oplossing van praktische problemen – groot en klein – maar een alomvattend systeem van zingeving. ‘De keuze voor een van de extremen is vooral een mentaliteitskwestie’, denkt Hartmans. ‘Het is geen toeval dat de radicale ideologieën vooral jonge mannen trekken bij wie het testosterongehalte hoger ligt dan bij volwassenen.’

Maar er zijn ook inhoudelijke overeenkomsten tussen de extremen – meer dan hun aanhangers lief is. In de Weimar Republiek trokken de Duitse communisten vooral tegen de sociaaldemocraten ten strijde. Veel minder tegen de nazi’s. Bij 70 procent van de stemmingen in de Rijksdag trokken nazi’s en communisten samen op. In 1932 legden ze samen het openbaar vervoer in Berlijn plat. Het vriendschapsverdrag tussen nazi-Duitsland en de Sovjet-Unie van 1939 stoelde niet alléén op opportunisme. Er werd ook ideologische verwantschap mee tot uitdrukking gebracht.

Rassenmoord

De Duitse historicus Ernst Nolte doelde daarop toen hij in 1986 schreef dat Hitler leentjebuur had gespeeld bij Lenin. ‘Was de klassenmoord door de bolsjewieken niet de logische en feitelijke voorloper van de rassenmoord van de nationaal-socialisten?’, vroeg hij zich af. Voor het merendeel van zijn vakgenoten was deze vraag destijds ontoelaatbaar omdat hij daarmee ‘de uniciteit van Auschwitz’ in twijfel zou trekken. Dat nam niet weg dat schrijver Koos van Zomeren met terugwerkende kracht hevig schrok van de overeenkomsten in het jargon van de Kommunistiese Eenheidsbeweging Nederland marxisties-leninisties (KEN-ml), de partij waarbinnen hij ooit actief was, en dat van de nazi’s.

Met betrekking tot de islam, de religie van Joram van Klaveren, ontmoeten de extremen elkaar eveneens. Voor vrome moslims is de islam een verzameling leefregels die zij strikt eerbiedigen. Voor islambashers is dat nu juist de reden waarom moslims niet in een open samenleving passen. Maar feitelijk zijn ze het er roerend over eens dat de islam een hermetisch systeem is. En ze hebben elkaar nodig voor hun eigen gelijk.

Ex-PVV’er Joram van Klaveren: ‘De islam is een vreedzaam geloof’

Ex-PVV politicus Joram van Klaveren (39) veranderde van mening over de islam. ‘Ik begrijp de felle reacties, want ik ben zelf debet aan het vijandige klimaat jegens de islam.’

Draaiers

Jacquet Doriot was socialist en werd nazi. Benito Mussolini was marxist en werd fascist. Horst Mahler richtte de Rote Armee Fraktion op en is nu neonazi.

Jacques Doriot. Beeld Lumen
Benito Mussolini. Beeld Getty
Horst Mahler. Beeld EPA
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden