Joost wilde niet, maar hij had nog zo veel gekund

Beweringen&Bewijzen

Woensdag wordt in De Duif te Amsterdam afscheid genomen van Joost Zwagerman, die - het zal u niet zijn ontgaan - zelfmoord heeft gepleegd.

Beeld anp

In Nederland plegen vijf mensen per dag zelfmoord. Of dat op een bevolking van zestien miljoen veel of juist weinig is, durf ik niet te zeggen, maar afgezien van de statistiek lijkt zelfmoord een zekere aantrekkingskracht te hebben op de literaire wereld.

Nogal wat Nederlandse schrijvers en dichters maakten door zelfmoord een einde aan hun leven: Menno ter Braak, Jan Arends, Annie M.G. Schmidt, Anil Ramdas en Nanne Tepper, om er een paar te noemen. De zelfmoord van Adriaan Venema heb ik van dichtbij meegemaakt. Hij bestelde sushi, nam een overdosis medicijnen en sliep in. Hij had het van tevoren aangekondigd, zodat niemand zich al te schuldig hoefde te voelen.

Internationaal zijn er heel wat beroemde namen onder de schrijvers die zich van het leven beroofden: Richard Brautigan, Ernest Hemingway, Jerzy Kosinski, Primo Levi, Jack London, Sylvia Plath, Virginia Woolf en Stefan Zweig.

Van al deze schrijvers is naar de beweegredenen gegist, maar of die kloppen, weten wij niet, want wij kunnen het niet meer navragen. Vaak weten wij niet eens of het bewust is gedaan of in een opwelling. Ter Braak vreesde de nazi's, Jan Arends was depressief, Annie M.G. Schmidt blind, Venema en Ramdas voelden zich mislukt, maar of dat voldoende redenen zijn om eruit te stappen, blijft raadselachtig. In zijn zelfmoordboek Door eigen hand citeert Joost Zwagerman met instemming Jeroen Brouwers, die heeft opgemerkt: 'Waarom zou je je een oordeel aanmatigen over andermans beslissing?'

Toch heeft zelfmoord - in zijn boek gebruikt Zwagerman dit woord en niet 'zelfdoding' - altijd geleid tot tegengestelde morele oordelen. De katholieke kerk keurde het af en zelfmoordenaars mochten niet in gewijde aarde worden begraven. Zij werden in schande buiten het kerkhof gedumpt. Die onverzoenlijke houding heeft veel seculiere reacties opgeroepen, die er allemaal op neerkomen dat de mens het recht heeft te beslissen over zijn eigen leven en zijn eigen dood. De Amerikaanse komiek Bill Maher vatte het aldus samen: 'Zelfmoord is een manier om God te vertellen: 'Jij kunt mij niet ontslaan. Ik stap zelf op'.'

Als ik hem goed begrijp, vindt kunstenaar Damien Hirst dat zelfmoord vanuit artistiek oogpunt de meest perfecte daad is in het leven. Daarom rookt hij stug door, want roken is 'als het plegen van suïcide zonder direct te sterven'. Waaraan hij ook nog toevoegde: 'Zo simpel is het.' Jammer dat wij Zwagerman niet meer hebben om de sigaret van Hirst als kunstvorm te duiden.

Zelfmoord treft altijd de nabestaanden en in dat opzicht is het moeilijk niet in morele termen te denken. Lafheid tegenover heldendom. Een misdaad jegens jezelf en je omgeving staat tegenover vrijheid en zelfbeschikking. Ik heb eens iemand horen zeggen: 'Zelfmoord is onsportief.' Bedoeld werd: je komt niet opdagen, je laat je team of je familie in de steek. Maar je wilt niet oordelen, je wilt de motieven van de zelfmoordenaar begrijpen.

Vanaf 2007 had ik een vrij intensief mailcontact met Zwagerman. Ik was beslist niet zijn enige penvriend, want hij was een bezeten schrijver. In de honderden mails zocht ik of ik iets had gemist. Teruglezend begon iets op te vallen dat misschien kenmerkend is voor iemand die eruit wil stappen: hij maakte de laatste tijd alles veel groter dan het was. Door een toeval kon ik hem vorig jaar helpen met het vinden van het beste ziekenhuis en de beste artsen in verband met de ziekte van Bechterew, die bij hem was geconstateerd. Die ziekte is wel vervelend, maar met de juiste medicijnen en fysiotherapie is er heel goed mee te leven. Je kunt er oud mee worden, vrouwen kunnen er kinderen mee baren en je kunt er, zoals Marianne Timmer, wereldkampioen schaatsen mee worden. Dat schreef ik, maar de hypochonder in hem wilde er niet aan.

Ook is hij wekenlang bezig geweest uit te zoeken of er ooit afleveringen van Zomergasten niet-live zijn uitgezonden. Als dat zo was, had de uitzending met Ayaan Hirsi Ali ook semi-live gekund en dan hadden de medewerkers van Zomergasten geen gevaar gelopen. Hij beet zich vast in een detail van tien jaar geleden, dat hij evenwel nog steeds beschouwde als 'een granaatinslag'.

Het was een fijne kerel en door hem moest ik ook weer aan Martin Bril denken. Die wilde zo graag, maar kon niet. Joost wilde niet, maar hij had nog zo veel gekund.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.