Joop Admiraal speelt Phèdre, en daarmee Monroe en Schneider

Joop Admiraal speelt Phèdre van Racine bij Toneelgroep Amsterdam. Regie: Jan Ritsema. Vertaling: Laurens Spoor. In: Bellevue, A'dam t/m 17/12....

Met haar jas nog aan trekt ze de meegebrachte wijnfles open, neemt een paar slokken en schenkt een limonadeglas vol. Ze rommelt wat rond in de kamer, een sigaret in haar mond, en mompelt de woorden mee die ze hoort op haar walkman. Zo leert een actrice die 's nachts op haar hotelkamer arriveert, de tekst van haar volgende rol: Phèdre van Racine.

In barokke versregels vertelt deze Franse meester van het classicisme een rampzalig verhaal. Phèdre, een koningin uit de oudheid, wordt tot in haar vezels verteerd door een ondraaglijke passie. Ze is getrouwd met Theseus, maar hunkert naar zijn zoon, de jonge Hippolytus. Haar voedster Oenone is de enige die ze haar geheim toevertrouwt. Maar ze gaat over de schreef en bekent haar liefde aan de jongen, en tenslotte zelfs aan zijn vader die zijn zoon de dood in stuurt.

Iedereen die zo'n klassieke tragedie nu ensceneert vraagt zich af hoe hij van Phèdre een vrouw kan maken met wie we ons verwant kunnen voelen. Hoe vul je een tekst van driehonderd jaar oud, vol statige, gebeeldhouwde zinnen, met leven? Regisseur Jan Ritsema noemt zijn voorstelling Joop Admiraal speelt Phèdre. En dat is precies wat we zien.

Geen klassieke gewaden, geen pompeus decor, geen voortschrijdende acteurs. We zien de worsteling van één fabuleuze acteur in de gedaante van een actrice die zich de taal en de gevoelens van haar personage eigen probeert te maken. Hij bevindt zich in een 'net echte' hotelkamer waarvan de voorwand ontbreekt - de toeschouwers zijn pure voyeurs.

Jan Ritsema zoekt op het toneel naar waarheid, persoonlijk, transparant, zonder tevoren vastgelegde emoties die al te snel bloedeloos worden. Met Joop Admiraal maakte hij jaren geleden U bent mijn moeder, waarbij ook de persoon van de acteur de kern van de voorstelling was. En opnieuw schuwt Admiraal het niet zijn eigen bestaan als uitgangspunt te nemen.

In zijn vrouwenkleren is hij kwetsbaar, alsof hij zelf wordt betrapt op een eenzame avond. In deze setting heeft de acteur alle kans de zinnen te proeven, ze opnieuw te zeggen als de toon hem niet bevalt. Zo horen we hoe het noodlot zich tegen deze vrouw keert. Ze ziet geen andere uitweg dan een eind aan haar leven te maken.

Sterven op het toneel heeft altijd iets lachwekkends. Het is de ultieme leugen. Maar zelden heb ik zo'n gefingeerde dood zich geloofwaardiger zien voltrekken. Als de actrice eindelijk in bed ligt en de laatste woorden van Phèdre spreekt, denk je onwillekeurig aan Marilyn Monroe of Romy Schneider. Allemaal leden ze aan hetzelfde onvervulbare verlangen, allemaal gleden ze op dezelfde manier het leven uit.

Tijdens het slot gebeurt datgene waar Admiraal en Ritsema op uit zijn: de mythische figuur valt samen met een vrouw van deze tijd. Aanzetten daartoe zijn er al eerder. Terwijl de actrice vecht met Phèdre's wanhoop, wankelend tussen zelfmedelijden en zelfhaat, zoekt ze verstrooiïng bij de televisie: flarden van een talkshow, candlelight-muziek, liefde.

Tenslotte zijn er alleen nog de wezenloze beelden van MTV. Deze desolate, nachtelijke omgeving past bij de tekst en schept tegelijkertijd de nodige afstand. Machteloos propt de actrice chips in haar mond als ze te ver is gegaan of stopt ze haar gezicht in de kussens terwijl ze haar liefde bekent: 'Al te veel heb ik gezegd. Mijn blinde hartstocht heb ik openlijk beleden.'

Het is een prestatie, deze solo. Met een betekenis die verder reikt dan dit ene ellendige vrouwenleven. Phèdre's vergeefse verlangen naar liefde wordt universeel. De voorraad drank uit het hotelijskastje en de comfortabele omgeving kunnen de pijn niet verzachten - de eenzaamheid wordt er hoogstens schrijnender door.

Marian Buijs

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden