Joods Groningen

'Des vrijdagsavonds in de Folkingestraat', schreef de Groninger journalist Nico Rost in Vrienden van mijn vader, 'werd tegen zonsondergang plotseling elke bedrijvigheid gestaakt....

WIO JOUSTRA

'Tot het opeens heel stil werd, en haast zou ik willen schrijven, dat de Sabbath dan daalde over deze straat. De winkellichten werden gedoofd, bijna elk geluid verstomde, zelfs de vele kippen in de vele kratten voor de huizen der poeliers kakelden nauwelijks meer en leken onder de indruk van deze plots ingevallen rust.'

Alleen heel in de verte hoorde je de geluiden van de Vismarkt, de geluiden van een andere wereld, voegde hij er veelbetekenend aan toe.

In deze Folkingestraat eindigde zondag de eerste van drie 'zoektochten naar een joods verleden' in Groningen en Drenthe, die zijn georganiseerd door het Herinneringscentrum Kamp Westerbork, de Stichting Oorlogs- en Verzetsmateriaal Groningen, de Stichting Historie Joods Groningen en het Veenkoloniaal Museum Veendam.

De joodse buurt van Groningen lijkt in zijn oude luister te worden hersteld. Niet alleen is de synagoge als een feniks uit haar as opgestegen; ook de Folkingestraat mag na jaren van verval weer worden gezien, nu ze, als gevolg van haar ligging op de route van het station via het Groninger Museum naar de binnenstad, opnieuw de meest gevarieerde winkelstraat van de Martinistad is.

Sinds de zestiende eeuw leefden de joden verspreid in Groningen en Drenthe. Later kwamen er van elders nieuwelingen bij, veelal vluchtelingen uit het Pruisische Oost-Friesland. Ze hebben niet alleen in de stad Groningen, in de winkeltjes, huisjes en steegjes aan de voet van de sjoel, hun sporen achtergelaten. Ook andere plaatsen delen in de joodse geschiedenis. Winschoten bijvoorbeeld was in de 'medien' - de joodse gemeenschap buiten Amsterdam - toonaangevend.

De eerste zoektocht (21 september is Drenthe aan de beurt en 28 september Oost-Groningen; ter documentatie is er het boekje Zoektocht naar een joods verleden; Profiel; ¿ 15,-) voerde dan ook naar de joodse begraafplaats in Onderdendam, naar het oude terpdorp Warffum (openluchtmuseum Het Hoogeland) en naar het vroegere handelscentrum van de Groninger kleistreek, Winsum (synagoge met monument).

Dat dorp was bekend door de 'Oprechte Winsummer Zalf', wettig gedeponeerd onder de naam 'Opwinza' door slager, veehandelaar en uitvinder Jakob de Vries. De zalf diende ter genezing van gezwellen, zweren, steenpuisten, bloedvinnen, negenogen, open benen en zwerende borsten. Ook voor brandwonden, verouderde en andere wonden, alsmede voor fijt, was de gele zalf - waarschijnlijk paardenvet - geschikt.

Te zeggen dat het noorden zijn joodse historie koestert, is zwak uitgedrukt. Eerder dit jaar was er al een tentoonstelling in de synagoge in de Folkingestraat, die de geschiedenis van de joodse integratie in Groningen in beeld bracht. En recent, bij de presentatie van de biografie over Nico Rost (Nico Rost - De man die van Duitsland hield), vertelde Jacques Wallage over de joden in Groningen. Van hen kwamen er drieduizend in de Duitse kampen om. Volgens de PvdA-leider was de joodse gemeenschap van de Folkingestraat destijds omringd door een tamelijk vijandige bevolking. Zijn vader nam zelfs bokslessen, 'omdat je je anders als joodse jongeman niet veilig voelde wanneer je ging biljarten in de Harmonie'.

Dat de integratie ('Aander lu bin'n ook lu.') wellicht vooral op het platteland niet geheel is mislukt, bewijst het werk van Warffumer Benjamin Broekema (1904 - 1942), die onder het pseudoniem 'Poerre' in het Groninger dialect schreef.

Wio Joustra

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden