Joods erfgoed gekoesterd in Elburg

Elburgers fietsten naar Westerbork om de uit hun stadje weggevoerde Joden eten te brengen. Nu krijgt Elburg een joods historisch museum....

Klaartje de Hond schrijft vanuit kamp Westerbork een brief aan haar voormalige buren uit Elburg, de familie Leijen, en vraagt om een ‘wollen broekje’. Ze is verkouden en heeft ‘pijn op haar blaas’. Warmte is het enige dat helpt, heeft de dokter gezegd. Haar vader, moeder en de jongens ‘zijn al op plaats van bestemming’, schrijft ze verholen.

Ook haar man Salomon West, met wie ze in Westerbork trouwde, voegt aan het eind een stukje toe. ‘Het was wat hoor, dat de familie vertrekken moest. Maar afijn met Godsvertrouwen komt het wel weer in orde. Zorgen jullie een beetje voor ons?’, vraagt ook hij, want ‘een beetje bijvoeding is hier wel op zijn plaats’.

Deze vergeelde, met potlood geschreven brief is het laatste levensteken van Klaartje de Hond en Salomon West. Zij zijn twee van de zestien Joden uit Elburg die zijn weggevoerd en niet meer terugkwamen.

Zoals uit de brief blijkt, fietsten sommige inwoners van het stadje geregeld naar ze toe om kleren en eten te brengen. Dit deden ze toen de Joodse mannen in Friesland te werk werden gesteld, en dit bleven ze doen toen alle families door lokale politiemannen waren opgepakt en in een bestelauto van de wasserij naar het Drentse doorgangskamp waren gebracht.

De brief zat in een kartonnen doosje dat de familie Leijen onlangs aan de Stichting Synagoge Elburg gaf. De familie De Hond had het aan hun buren in bewaring gegeven. Er zitten ook foto’s, een rapport van de ambachtsschool, en een trouwboekje in. Na de oorlog was niemand het komen halen.

Het doosje met inhoud wordt nu een onderdeel van het tweede joods historisch museum van Nederland, waarvoor de stichting zeshonderdduizend euro bijeensprokkelde. De permanente tentoonstelling zal zich richten op de Joden in de Mediene (provincie). Hun geschiedenis is anders dan die van de Joden in Amsterdam. Deze zogenoemde Asjkenazische Joden kwamen uit Duitsland en Oost-Europa, waren veelal zeer arm.

De vijftien families die vanaf 1700 leefden in het stadje aan de Zuiderzee moeten exemplarisch worden voor het leven van Joden op het platteland, vertellen bestuursleden Ad van ’t Hof en Tom Bergstra. Hoe leefden ze, wat deden ze en in hoeverre waren ze onderdeel van de samenleving?

Elburg is daarvoor een uitgelezen plaats, zeggen de mannen, omdat het ongeschonden middeleeuwse stadje zijn geschiedenis koestert, dus ook het Joodse erfgoed. Zo doet de gemeente, anders dan andere gemeenten, al 62 jaar trouw het onderhoud van de synagoge en de joodse begraafplaats. Dat is een van de redenen dat de begraafplaats wordt bestempeld als de gaafste van Nederland en in de synagoge – nog in gebruik door koor en fanfare – niets werd vertimmerd.

In het, toen lang niet zo strenge, protestantse bolwerk vormde de in zichzelf gekeerde joodse godsdienst geen enkele dreiging. ‘Er was sprake van een rustige integratie’, zegt Bergstra. ‘Er waren wel eens opstootjes en de niet-Joden vonden de Joden rare gasten, maar ze waren hoe dan ook Gods volk.’

Het museum zal geen voorwerpenmuseum worden. Daarvoor is de voorraad en ook de ruimte in de synagoge te klein. Van ’t Hof: ‘Het wordt vooral een verhalenmuseum.’ Vanaf 1992 heeft de oudheidkundige vereniging bandenvol orale geschiedenis opgenomen van ouderen die zich hun klas- en dorpsgenoten herinnerden. Er is materiaal genoeg om de geschiedenis persoonlijk te maken.

Wie was bijvoorbeeld Klaartje de Hond? Hoe verging het Anna Schapira, die als vluchtelingkind bij de familie Steinhouwer in Elburg kwam wonen, en als enige de concentratiekampen overleefde? Waar zat slager Joop Cohen ondergedoken? In het museum zullen hun levens interactief te volgen zijn. Een welkome aanwinst voor het museum is de dvd The Hidden Child van Maud Dahme-Peper. Deze Nederlandse vrouw uit Amerika heeft met haar zusje ondergedoken gezeten bij boeren in het nabij gelegen dorp Oldebroek en daarna tot de bevrijding in Elburg. Nog elk jaar toert ze met een bus Amerikanen langs de schandvlekken van Europa en vertelt ze op haar onderduikadres van ‘de moedige christenen die haar hielpen’.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden