Jongetje Hitler

Delen uit Adolf Hitler's Mein Kampf zouden vandaag geschreven kunnen zijn, zag Helmert Woudenberg. Hij gaat er het toneel mee op: wie is de man die zijn opa en vader op sleeptouw nam?

Ze horen hier niet.


Ze moeten hier


weg


Terug


naar waar ze ooit


vandaan zijn gekomen


en vanaf die plek


nog weer verder van ons


weg


Zo ver van ons


weg


als op deze aarde


maar mogelijk is


Het liefst nog


voorgoed


van de aardbodem


af.


Zo begint Übermensch, de nieuwe solo van Helmert Woudenberg, met een fragment ontleend aan Mein Kampf, en de acteur weet het zeker: iedereen in de zaal zal aan het heden denken, zal in ieder geval het eerste half uur dat hij op het podium staat aan het heden denken - aan Wilders, de vreemdelingenhaat, de morele malaise, de economische crisis, aan falende politici en aan kiezers die 'verlangen naar een volkomen, hartgrondige wijziging van de tegenwoordige toestand'. Want hier, nog zo'n frappant stukje tekst:


Wat moeten we


met al die partijen en partijtjes


die eilanden en eilandjes


die elkaar


ter verdediging van hun eigen belang


maar vliegen


proberen af te vangen


waarbij de een


op de vierkante centimeter


de ander


aan het onderuithalen is?


Ongelooflijk, dacht Woudenberg bij lezing van Hitlers verboden boek: 'Bepaalde passages zouden vandaag geschreven kunnen zijn.' Met die gedachte kreeg zijn twaalfde solo de eerste contouren. Bestaat de eerste helft uit politieke uitspraken uit Mein Kampf, in de tweede helft wordt Hitlers persoonlijke leven belicht in door Woudenberg geschreven tekst.


'Ik wil, als acteur, mijn bijdrage leveren aan een actueel debat. Ik maak alleen geen politieke analyse, ik kruip in Hitlers huid, ik probeer zijn woede en zijn pijn te voelen en zo te begrijpen wie hij was.'


Een stuk over Hitler stond al lang op zijn lijstje. Woudenberg - kleinzoon van NSB-leider Hendrik Jan Woudenberg, zoon van een Nederlandse SS-er die stierf aan het oostfront, naar eigen zeggen daardoor a-politiek - moest eerst een solo maken over Pim Fortuyn, voor hij zich waagde aan de man die zijn vader, zijn grootvader, die miljoenen tot voorbeeld was geweest. De overeenkomst tussen Fortuyn en Hitler? 'Het waren mannen die eerst overal buiten de boot vielen en die dat niet accepteerden. Die, heel egocentrisch, zeiden: luister eens, jullie zullen rekening met mij houden, ik ben nu te vaak gekrabt, buiten de deur gezet, nu is het afgelopen, nu ga ik mijn stem laten horen en de lakens uitdelen. En die stem, dat is de stem van een hele grote zwijgende meerderheid die óók buiten de boot is gevallen en denkt: hèhè, eindelijk eens iemand die het zegt.'


Ter voorbereiding op Übermensch las en herlas hij boeken over Hitler: The rise and fall of the Third Reich van William Shirer, Sebastian Haffners Kanttekeningen bij Hitler, en In den beginne was er opvoeding van psychoanalytica Alice Miller.


Meer nog dan de vraag hoe het mogelijk was dat zoveel mensen Hitler blind hebben gevolgd, interesseerde hem dit: hoe is Adolf Hitler zo geworden? 'In een interview werd eens aan schrijver-psychiater Hans Keilson, die vluchtte voor het nazibewind, gevraagd: 'Als u Adolf Hitler zou tegenkomen, wat zou u dan tegen hem zeggen? Zou u hem uitschelden?' Waarop Keilson antwoordde: 'Nee, ik zou hem een vraag stellen. Ik zou hem vragen: wat is er toch met u gebeurd toen u nog een kleine jongen was?' Mij fascineert dat ook. Ik zie het monster, maar denk tegelijkertijd aan het kind dat hij is geweest.'


Van Alice Millers boek over het op vernedering en dwang gebaseerde opvoedingsklimaat in Europa tot na de Tweede Wereldoorlog nam Woudenberg de theorie over dat Hitler de dictator is geworden die hij was, omdat hij in zijn vroege jeugd door zijn vader was mishandeld. In de tweede helft van zijn monoloog werkt hij dit uit in scènes waarin de vader zijn agressie en frustratie over een mislukt leven afreageert op zijn zoon, die de klappen 'ijzig kalm' incasseert.


En aan mijn moeder


die mij


met een natgemaakte theedoek


weer bij mijn positieven bracht


meldde ik vol trots


dat hij mij


48 keer geslagen


39 keer gestompt


en 26 keer geschopt had.


In die vastberadenheid geen kik te geven ziet Woudenberg een parallel met de Hitler in Mein Kampf, als deze aangaande de vijand, de Joden, schrijft: 'Verdraag de vernedering (...) tot je koud, hard, onverschillig en vastbesloten bent, en wendt dan al je vaardigheden aan om hem zo in de hoek te drijven dat hij geen kant meer op kan.'


Maakt het Übermensch niet tot een stuk met iets te veel mededogen? 'Ik ben daar niet op uit. Schrik je er van omdat het niet mag, mededogen voelen voor de man die 6 miljoen Joden vermoordde? Goed, onderzoek dat maar. Dat doe ik ook. En zo kom ik er spelenderwijs steeds meer achter dat wat Hitler verkondigde, wat Fortuyn verkondigde, niet voortkomt uit sociale bewogenheid, maar uit persoonlijke frustratie.'


Des te pijnlijker om in de week dat zijn solo in première gaat te moeten ontdekken dat het volk ook nu nog van politieke leiders verwacht dat ze feen 'Hitler-gehalte' hebben - getuige de kritiek op Job Cohen.


Woudenberg: 'Cohen heeft totaal geen Hitler-gehalte. Hij is meegaand en laat ruimte om te kiezen, en dat is de reden dat ik op hem stem. Hij moet geen rotzak worden, hoe veel druk er ook op hem wordt uitgeoefend. En het is dát wat me motiveert om zo goed mogelijk in de huid van Hitler te kruipen, om nog overtuigender te kunnen laten zien: dit nooit meer.'


Übermensch gaat vanavond in première in Theater Bellevue in Amsterdam, tournee t/m december 2011.

CV Helmert Woudenberg

Acteur en regisseur Helmert Woudenberg (66) werd in 1945 geboren in Duitsland. Na de dood van zijn ouders groeide hij op in een pleeggezin in Hilversum. In 1968 studeerde hij af aan de Amsterdamse Toneelschool, een jaar later was hij een van de oprichters van het Werkteater. Hij speelde in films (Max Havelaar) en in tv-series (Flikken Maastricht, Feuten). De laatste jaren schreef, speelde en regisseerde hij solovoorstellingen, waaronder de bijzonder goed ontvangen Fortuyn. De rol leverde hem in 2007 een nominatie op voor de Louis d'Or voor beste acteur.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden