'Jonge gastjes zijn een paar dagen losgeslagen beesten'

Fotograaf Teun Voeten beschrijft in zijn boek hoe hij twee jaar geleden bijna werd geëxecuteerd in Sierra Leone...

Tegen een hinderlaag doe je niets in Sierra Leone, zegt Teun Voeten, de fotograaf die in 1998 in dat land bijna door rebellen was geexecuteerd. Kurt Schork en Miguel Gil Moreno de Mora waren ervaren oorlogsverslaggevers, toch vonden ze woensdag de dood in een hinderlaag in Sierra Leone.

Voeten kende Moreno goed, nog uit de oorlog in Bosnië. Moreno was voorzichtig, toch ging het mis. 'Je rijdt naar een pas veroverd stadje. De verdreven rebellen houden zich schuil in de bosjes. Ze springen te voorschijn, schieten een paar magazijnen leeg en rennen terug.'

Hetzelfde was Voetens vriend Eddy Smith, een lokale correspondent van de BBC-radio, overkomen. Smith had zich gered uit alle confrontaties met opgefokte rebellen, wist heen en terug door de linies te sluipen, maar vond de dood in een hinderlaag. Dan helpt ervaring noch slimheid.

Voeten heeft veel te danken aan Smith. De Sierraleoonse journalist hielp hem ontsnappen uit het noordelijke stadje Makeni toen daar in 1998 de hel uitbrak. Voeten hield zich schuil in de bush met enkele andere vluchtelingen. Zijn verdwijning veroorzaakte indertijd grote opschudding in Nederland en België, waar de Nederlander woont. Eddy Smith leidde hem uiteindelijk door de wildernis naar de veiligheid. Voeten beschrijft het in zijn boek How the Body, hoop en horror in Sierra Leone, dat begin volgende maand verschijnt.

Voeten had de nieuwe uitbarsting van geweld niet zien aankomen. Zijn Sierraleoonse vrienden dachten ook dat de vrede zou beklijven. Twee weken geleden was Voeten nog in Sierra Leone. Hij liet zich, net als Schork en Moreno, door het leger naar pas veroverde plaatsjes rijden. Het waren angstige ritten. De regeringssoldaten en de strijders van de Kamanjor-militie, bondgenoten in de strijd tegen de RUF-rebellen, maakten om de haverklap ruzie. Na twee excursies hield Voeten het voor gezien.

Is vrede met de rebellen van het RUF (Revolutionair Verenigd Front) wel mogelijk? Voeten beschrijft in zijn boek hoe een groep gewapende idioten hem wilde afmaken. Als door een wonder wist een soldaat (in die tijd bondgenoten van de rebellen) hen op andere gedachten te brengen, nadat Voeten al zijn geld en camera's had afgegeven. Hij beschrijft hoe strijders in zwemvesten en met rare doeken om het hoofd in loslopende benden door de streek trekken, plunderend en moordend. Hoe kan dat ooit weer goed komen?

Voeten: 'In een crisis, als de vijand oprukt, beginnen de plunderingen en schietpartijen. Die jonge gastjes zijn dan losgeslagen beesten waar niet mee valt te praten. Dat duurt een paar dagen. Dan krijgen de RUF-commandanten de boel toch weer bij elkaar. Het RUF is wel goed georganiseerd.' De rebellencommandant, 'Hoofddoek', die hem eerst wilde vermoorden, werd na een half uur weer rustig. 'Op het laatst was hij heel vriendelijk.'

Makeni is nu in handen van enkele RUF-commandanten. Voeten is er niet terug geweest, maar een leraar aan de plaatselijke middelbare landbouwschool wel. Die leraar, Alfred Kanu, verstopte Voeten in 1998 in het bos. Voeten heeft contact met hem gehouden en in België een inzamelingsactie gehouden voor Kanu's school. De school is pas heropend, de verstandhouding met de RUF-commandanten is goed. Het schoolhoofd had zelfs voorgesteld een groep kinderen uit België op bezoek te laten komen.

De hernieuwde strijd heeft alles weer ontregeld. Ook in Makeni kan het elk moment weer fout gaan, als het regeringsleger oprukt, dat beseft Voeten heel goed. 'Maar moet je dan niets doen?'

Dat het vredesakkoord geen stand heeft gehouden wijt Voeten deels aan de leider van het RUF, Foday Sankoh, die nu gevangen wordt gehouden door regeringstroepen. Sankoh is volgens hem 'achterbaks en wispelturig'. De commandanten van het RUF, die in hun streken heersen als krijgsheren, hebben daarentegen een duidelijk doel: macht en diamanten. Met hen valt beter te onderhandelen, schat Voeten.

De Nigeriaanse militairen van de West-Afrikaanse vredesmacht Ecomog zijn te vroeg teruggetrokken, meent Voeten, want zij waren de enigen die de rebellen in toom konden houden. De VN-soldaten staan machteloos. Het RUF kon hen zonder problemen in gijzeling nemen.

Toch gelooft Voeten dat de situatie niet hopeloos is. De strijders zullen het geweld staken 'als hen een alternatief wordt geboden'. In het vredesakkoord wordt hen van alles beloofd in ruil voor demobilisatie. Maar het geld daarvoor is volgens Voeten blijven steken in de corrupte hoofdstad. 'Al die ex-soldaten, Kamanjors en rebellen zijn woedend. Ze zijn in kampen ondergebracht, moeten op de betonnen vloer slapen en krijgen niets. Ze voelen zich genaaid.'

Maar is het geweld voor veel rebellen niet een manier van leven geworden? In zijn boek gaat Voeten te rade bij onderzoekers om een antwoord te krijgen op de vraag waarom het geweld in Sierra Leone zo wreed is. Rebellen hakken ledematen af en er zijn berichten over kannibalisme.

Voeten: 'Enige duizenden zijn reddeloos verloren. Die zijn volkomen idioot.' Sommige onderzoekers wijten de wreedheid aan de traditionele cultuur. Anderen zien de terreur tegen burgers als een strategie van arme rebellen. 'Een goedkoop middel dat in westerse ogen barbaars is. Het Westen gebruikt fragmentatiebommen, dat is klinischer.'

Voeten heeft ook geen definitief antwoord. 'Ik zou graag eens iemand spreken die plezier heeft in het afkappen van handen, in het drinken van bloed. Maar de meesten praten daar niet graag over. Ik zal nog wel eens teruggaan naar Sierra Leone.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden