Jong Tunesië snakt naar nieuwe Lente, Europa is de nooduitgang

Steeds vaker zoeken Noord-Afrikanen hun heil overzee. Ook bij Tunesiërs leeft de Europese droom. Maar liever nog maken ze de revolutie van 2011 tot een succes. 'Geef ons hier werk.'

Beeld REUTERS

Het is 10 uur 's ochtends op deze doordeweekse dag in Kasserine en de terrassen van de koffiehuizen zitten vol verveeld ogende mannen. Dat is niet zoals het hoort - als het goed is zouden Tunesische mannen om 10 uur 's ochtends aan het werk moeten zijn.

Maar het ís niet goed, zeker niet in Kasserine. De werkloosheid is hier, in 's lands armste regio, met 36 procent hoger dan waar ook in Tunesië. Er is niks en er gebeurt niks. De Lonely Planet schampert over 'een goede kanshebber op de titel saaiste stad van het land'.

De enige plek met reuring vandaag is de vierkante binnenplaats van het gouvernorat, zetel van de lokale overheid. Werkloze jongeren zetten hier het protest voort dat begon met de onfortuinlijke dood op 17 januari van een van hen en dat zich in een mum van tijd over het land verspreidde. Het leek een toepasselijke herdenking van de revolutie van vijf jaar geleden.

Een rij van vijftien soldaten blokkeert de trap van het gouvernorat, een wit gebouw met blauwe luiken zonder teken van leven. 'Sinds het begin van onze sit-in vorige week is nog niemand met ons komen praten', zegt de 26-jarige Hani Najahi, accountant zonder werk. 'Zelfs de gouverneur niet, die nota bene aan de achterkant woont. Zo zie je hoe we genegeerd worden.'

Gemarginaliseerd

Om hem heen dijt een kluwen uit van jonge mannen die allemaal iets gezegd willen hebben. 'Tunesische media zien we hier niet', zegt Chedli Kortli (31), een sinds 2009 werkloze financieel administrateur. 'Die schilderen ons vanuit Tunis af als relschoppers. Alleen de internationale media komen.'

Nooit kreeg Kasserine aandacht van de hoofdstad. De stad van tachtigduizend inwoners ligt in een westelijke uithoek, 30 kilometer van de grens met Algerije. Het is de klassieke tweedeling in Tunesië: de kuststrook, waar alles gebeurt, tegenover het vergeten binnenland. Het is geen toeval dat de revolutie van 2011 hier niet ver vandaan begon, in Sidi Bouzid.

'Gemarginaliseerd', het woord ligt de betogers in de mond bestorven. Hun taalgebruik verraadt dat ze goed opgeleid zijn. Ze hebben hun data paraat, ze weten dat Kasserine in alle statistieken onderaan bungelt, ze klagen over het uitblijven van infrastructuur. Een snelweg loopt er niet naar Kasserine. Geen wonder dat geen investeerder zo gek is hier iets te beginnen. 'Politici komen hun beloften niet na', zegt Najahi. 'Banen worden verdeeld onder familieleden van mensen die al een positie hebben.'

Wat dat betreft, het nepotisme, bevestigde de politiek haar imago toen vorige maand Nidaa Tounes, de grootste regeringspartij, in tweeën scheurde. De helft pikte het niet dat president Béji Caïd Essebsi zijn zoon Hafedh Caid naar voren schoof als secretaris-generaal van de partij. De kampen gingen rollend over straat, een deel van de parlementariërs stapte uit de partij.

'De ruzie in Nidaa Tounes was de katalysator van de minirevolutie in Kasserine', zegt Allani Alaya, hoogleraar moderne geschiedenis aan de Manouba Universiteit in Tunis. 'De jeugd zag dat de politiek vooral oog heeft voor zijn eigen interne problemen.'

Chedli Kortli (31) 'De sit-in heeft geen leiders. elke avond vergaderen we: het stemmen gaat bij handopsteken. Echte democratie vind je hier, niet in Tunis.Beeld Rob Vreeken

Loonsverhoging

'De jongeren zijn terecht niet tevreden over wat vijf jaar revolutie heeft opgeleverd', zegt ook bestuurder Imed Hammami van de gematigd islamistische partij Ennahda, juniorpartner in de coalitie. 'De boodschap is ontvangen. Het binnenland moet worden ontwikkeld. Dat zal niet in een paar maanden gebeurd zijn, maar we moeten er nu mee beginnen.'

Nu pas? 'Nou, we waren al begonnen. Er waren banenplannen, jongeren werden opgeleid. Maar werkloosheid heb je in de hele wereld. En de werkgevers en vakbonden zijn medeverantwoordelijk. Die hebben twee maanden onderhandeld over loonsverhoging.'

Zo wordt de schuldvraag uitgesmeerd - terwijl de islamisten toch zelf na de opstand van 2011 de grootste partij waren en drie jaar de regering aanvoerden. Vervolgens verloren ze de verkiezingen, doordat de economie hun tussen de vingers door was geglipt.

Ergens valt dat wel te begrijpen. In de postrevolutionaire periode moest Tunesië zichzelf opnieuw uitvinden. Continu woedde er debat over de grondwet, de rol van de islam, de grenzen en waarborgen van de prille vrijheid. Op de tast werd een democratie ingericht. Per saldo deden de Tunesiërs en hun krachtige maatschappelijk middenveld dat voorbeeldig. Het leverde hun de Nobelprijs voor de Vrede op.

Sabra Guermeti (25) 'Yhuid hrbbrn er, xosld fsy hirt hrry, hry 4-4-2 systeem: een slaapkamer voor de zoons, een voor de dochters, een voor de ouders.Beeld Rob Vreeken

De tweede fase

Toen was het hoog tijd om aan het werk te gaan. Nidaa Tounes, dat in oktober 2014 de verkiezingen won, zou eindelijk de economische problemen gaan aanpakken. Dat gebeurde echter niet. Dát is de grote teleurstelling voor alle jongeren die hun dromen vijf jaar hadden opgepot. Vandaar hun woede over het gekrakeel in de regeringspartij: de heren en dames in Tunis zijn vooral met zichzelf bezig.

Ja, er waren vorig jaar drie terroristische aanslagen, het toerisme in Tunesië is ingestort. Dat is niet de schuld van Nidaa Tounes. Maar voor de misère van Kasserine kan het geen verklaring zijn. Toeristen lezen in hun reisgids immers dat ze er niets te zoeken hebben.

'Wat nu gebeurt, is het sociale antwoord op de politieke revolutie van 2011', zegt Maha Yahya van de Carnegie Endowment in Beiroet. 'De tweede fase. Het kan niet als een verrassing komen, gezien de staat van de economie.'

In het land van de loze beloften zijn de gevolgen daarvan nergens zo duidelijk te voelen als in Kasserine. Die sneer van de Lonely Planet? De deelnemers aan de sit-in kunnen het bevestigen, gezien hun door de omstandigheden afgedwongen levenswijze.

Hani Najahi (26) 'Artsen gaan na hun studie aan de kust niet in Kasserine werken. Het ziekenhuis is zo slecht dat we liever naar een stad 300 kilometer verderop rijden.Beeld Rob Vreeken

Veel op Facebook

'Café-dormir, café-dormir', zo omschrijft Chedli Kortli de dagelijkse sleur, koffiehuis-slapen-koffiehuis. 'Opstaan 's ochtends is niet nodig.' De avondklok afgelopen week - het maakte nauwelijks verschil. 'Waar zouden we 's avonds heen moeten?'

De suggestie 'naar de bioscoop' wekt gegniffel - die is hier niet. Op een vraag over 'trouwen' volgt homerisch gelach van de hele kluwen. Trouwen! Daar heeft niemand geld voor.

En de mannen hebben dan nog het koffiehuis, voor de werkloze jonge vrouwen is er alleen thuis. 'We zitten veel op Facebook en besteden uren aan koken', zegt Sabra Guermiti (25), aan de universiteit in Tunis afgestudeerd in sociale wetenschappen en filosofie. Net als honderden mannen en tientallen andere vrouwen rolt zij elke nacht haar slaapzak uit in een gekraakte bijzaal van het overheidscomplex.

Naar Europa trekken? Ja, dat is 'een droom', zegt menigeen. Ze kennen er genoeg die het erop gewaagd hebben. Maar het is duur en riskant. Bovendien zijn ze gehecht aan Kasserine, híér willen ze iets opbouwen.

Daarom, zeggen ze, moet de overheid projecten beginnen. De grond bevat fosfaat, dat laat de regering zomaar zitten. Er is marmer, zeker zo goed als dat uit Italië. 'Maar het wordt verwerkt in Sfax, aan de kust', zegt Kotli. 'De enige industrie in Kasserine, een cellulosefabriek van de staat, wordt ingekrompen. Een sterfhuisconstructie, met het oog op privatisering.'

Toch, zegt Saihi Sghaier, regiohoofd van de vakbond UGTT, zal de ontwikkeling van de private sector moeten komen. 'Het overheidsapparaat is volledig verzadigd.'

Smokkelaarsbendes

Er bestaat nóg een bedrijfstak in Kasserine. Een waarover de Kasserinois, de Kasserinezen, het tegenover buitenstaanders niet graag hebben: contrabande. De stad nabij Algerije is van oudsher een smokkelaarsnest. Olie, voedsel, elektronica - van alles passeert de grens, tot drugs en wapens aan toe.

'De meeste inwoners van de grensregio's beschouwen de kleine transporteurs niet als knatri, smokkelaars', schrijft de International Crisis Group (ICG) in een rapport over het fenomeen. 'Men gebruikt liever woorden als handelaars of ondernemers.'

Volgens hoogleraar Allaya is in Tunesië de 'parallelle economie', alles wat zich aan de belastingen onttrekt, sterk gegroeid: 2,5 keer zo groot als vóór de revolutie. 'De nieuwe regering heeft, anders dan de vorige onder Ennahda, eindelijk maatregelen genomen tegen de contrabande. Dat verklaart mede de onvrede in Kasserine. De smokkelaarsbendes hebben een fortuin verloren.'

Honderdduizenden burgers in het gehele grensgebied van Tunesië (niet alleen in Kasserine) zijn 'om te overleven gedwongen aan het systeem deel te nemen', aldus het ICG-rapport uit 2013, 'vaak in samenwerking met vertegenwoordigers van de staat wier taak het is er een eind aan te maken.'

De smokkelpraktijken dragen bij aan de slechte naam die de Kasserinois hebben elders in Tunesië: initiatiefloze liefhebbers van makkelijk geld, die verwachten dat de staat alles voor hen oplost.

Een ongeluk

Waar of niet, het zou niet eerlijk zijn dat etiket plomp op alle jongeren in de saaiste stad van Tunesië te plakken. Zij willen fatsoenlijk werk. Toen de 28-jarige Ridha Yahyaoui op 17 januari merkte dat zijn naam niet langer op een lijst stond met zeventig kanshebbers voor een werkervaringsplaats, klom hij woedend in een elektriciteitsmast om lotgenoten op te roepen tot verzet. De mast staat pal voor het gouvernorat: monument van de minirevolutie van Kasserine. Yahyaoui kwam onder stroom te staan en stierf.

Een ongeluk, maar in de dagen erna volgden twee zelfmoordpogingen, volgens Hani Najahi. Hij laat een foto zien van een ondersteboven aan de rand van het dak hangende jongen, net op tijd vastgegrepen door vrienden. 'Kijk naar ons', zegt hij. 'We zijn in de kracht van ons leven, we zijn getalenteerd, we willen er iets van maken. Maar als ik naar de toekomst kijk, is het zwart. Ik ben wanhopig.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden