Nieuwsbreak

Jolande Withuis: 'Het Oranjehuis is een nationaal sportteam geworden'

De festiviteiten rondom 200 jaar koninkrijk zijn officieel begonnen en de Kroaten hebben in een referendum tegen het homohuwelijk gestemd. Wat vindt schrijfster en sociologe Jolande Withuis van het nieuws van de dag?

Jolande Withuis.Beeld Gon Buurman

Zonder biseksuele koning hadden we nooit een constitutionele monarchie gehad.
'Ik denk dat we dan ook best een constitutionele monarchie hadden gehad hoor. De tijd was er toen - in 1848 - nou eenmaal rijp voor, er waren genoeg liberale krachten. Daarenboven geldt: in zulke levens was altijd wel iets chantabels te vinden.'

Hoe zit dat met onze huidige koning, gebeurt daar nog iets chantabels?
'Ik denk dat onze huidige koning veel meer onder controle staat dan de Willems. De wereld is in die zin enorm veranderd. De Willems konden echt hun gang gaan, er was toen nauwelijks sprake van een controlerende democratie. Van een dergelijke horigheid rond de koning is nu geen sprake meer. Willem I, II en III stuurden iedereen de laan uit die kritisch was. De mensen rond de koning waren eerder slaven. Dat is niet meer zo, Willem-Alexander kan niet zo zijn gang als zijn voorvaderen. Denk bijvoorbeeld aan de vakantievilla in Mozambique.

'Ik maak me ook sterk voor de gedachte dat zijn naamsverandering - dus dat hij heeft afgezien van de titel Willem IV - te maken heeft met de feiten die omhoog zijn gekomen in de drie biografieën. In dat rijtje wil je toch niet staan? Natuurlijk zijn er nog steeds mensen die heel hard hun best doen om bij de koning in de gunst te komen. En ook zijn er mensen die hard uit de gunst vallen maar ik geloof niet dat Willem-Alexander in deze tijd nog openlijk een tweede gezin kan beginnen zoals een van de Willems, en zoals prins Bernhard in zekere zin met zijn vriendinnen nog heeft gedaan.'

De drie biografen van de Willems kregen toegang tot de Koninklijke archieven. U bent bezig met een biografie over Juliana maar kreeg die toestemming niet. Steekt dat?
'Natuurlijk vind ik het jammer dat ik niet in het archief mag, maar ik ben blij dat zij wel toestemming hebben gekregen. Het is ook wel te begrijpen: de Koninklijke familie heeft geen persoonlijke relatie met de Willems in tegenstelling tot Juliana die iedereen nog goed heeft gekend. Zij is de moeder van Beatrix en haar zusters. Het ligt heel dichtbij. Het enige wat soms voor mij frustrerend is, is dat je zit te puzzelen over iemands leven terwijl het materiaal er gewoon is. Maar je komt toch wel aan informatie. Ik heb bijvoorbeeld na mijn optreden bij Zomergasten veel brieven van mensen gekregen die Juliana nog hebben gekend, van de studietijd of andere herinneringen aan haar hebben gehad.

Willem-Alexander ontvangt de drie biografien.Beeld epa
 
k geloof niet dat Willem-Alexander in deze tijd nog openlijk een tweede gezin kan beginnen zoals een van de Willems, en zoals prins Bernhard in zekere zin met zijn vriendinnen nog heeft gedaan
Het standbeeld van Bernhard en Juliana in de tuin van Paleis SoestdijkBeeld anp

Leven de festiviteiten rondom 200 jaar koninkrijk bij u?
'Als biograaf van Juliana ben ik natuurlijk geïnteresseerd in de koninklijke familie. Maar ik vind dat opnieuw landen van Willem I - zoals door de NOS werd uitgezonden - wel iets potsierlijks hebben. Dan vraag ik me af: voor wie is dit eigenlijk bedoeld? Vijftig jaar gelden is ook geprobeerd het groots te vieren maar dat is toen helemaal mislukt. Het is opvallend dat het republikeinse geluid nu zo ontbreekt.

'Overigens wel een bizarre samenloop van omstandigheden dat afgelopen vrijdag Bram van der Lek is overleden. Hij was voorman van de PSP, de enige partij die in de jaren zeventig hamerde op het republikeinse gedachtegoed. Dat hij net doodgaat aan de vooravond van de festiviteiten rond 200 jaar koninkrijk, trof me. En het spijt me bijzonder dat Brigitte Kaandorp op het koninklijk concert niet haar prachtlied 'Ik heb een heel zwaar leven' voor de koning en koningin heeft vertolkt.'

Is het een gemis dat we geen republikeinse partij meer hebben?
'Ik vind het vooral wonderlijk dat het republikeinse geluid zo is verdwenen. Het Oranjehuis is een soort nationaal sportteam geworden. Er zijn genoeg mensen - zoals ik - die niet met een oranje hoedje rondlopen of niet naar zo'n nagespeelde landing gaan, maar er zijn weinig mensen die met een spandoek eropuit trekken.'

Acteur Huub Stapel in de rol van prins Willem Frederik, de latere Koning Willem I, tijdens de historische landing die op het strand van Scheveningen wordt nagespeeld in het kader van de viering van 200 jaar koninkrijk.Beeld anp
 
Het is opvallend dat het republikeinse geluid nu zo ontbreekt
Bram van der Lek in 1969.Beeld anp

Iets anders. De Kroaten hebben gisteravond in een referendum tegen het homohuwelijk gestemd. Wordt u vrolijk van ons nieuwe EU-lid?
'Nee, het gaat ook maar door. In Rusland zijn de vrouwen van Pussy Riot ongekend hard gestraft omdat ze in een orthodoxe kerk optraden. In Frankrijk hebben we de katholieke betogingen gezien tegen het homohuwelijk. In Kroatië heeft een katholieke campagne ervoor gezorgd dat dit referendum werd gehouden. Als mensen katholiek zijn, en de kerk zegt dat ze tegen moeten stemmen, doen mensen dat natuurlijk. Ik vind zo'n katholieke campagne erg onaangenaam.'

Zit onze linkse paus hier soms achter?
'Ik weet niet of er een linkse paus zit, maar zelfs dan: links-rechts kwesties dekken niet het denken over homorechten of vrouwenrechten. Veel linkse bewegingen zijn slecht geweest voor vrouwen. Je weet niet of in Kroatië de paus of plaatselijke bisschoppen achter zaten. In Nederland hebben we ook een paar conservatieve bisschoppen. De orthodoxe conservatieve religieuze revival op seksuele verhoudingen vind ik een enorme terugslag.'

Kunt u meer voorbeelden noemen van linkse bewegingen die niet zo goed waren voor de emancipatie?
De vakbond was helemaal niet blij met vrouwenarbeid. En nog steeds zijn de vakbonden tegen de uitbreiding van de winkeltijden, terwijl dat voor vrouwen noodzakelijk is. Vrouwen hadden ook lang geen pensioenrechten. Toen ik in de jaren tachtig bij de VU werkte, kreeg secretaresse bij haar huwelijk haar tot dan opgebouwde pensioen in guldens uitbetaald - een paar duizend gulden, want ze had toch geen pensioen meer nodig. Dat was dus haar pensioen! Ook werd haar naam veranderd, daar had zij niets over te zeggen.

'Zelf werkte ik van 1980 tot 1990 via tijdelijke contracten bij de VU. Op een gegeven moment wilde ik solliciteren op een vaste functie maar mij werd verteld dat alleen interne kandidaten dat mochten doen. Ik ging naar de vakbond ABVA maar die zeiden tegen mij: we zijn er voor gewone mensen met een hypotheek en een vrouw. De vakbond weigerde dus mij te helpen. Nog steeds vind ik de vakbond weinig progressief: de pensioenleeftijd moet omhoog ten behoeve van de betaalbaarheid voor de latere generaties maar de bonden vertegenwoordigen alleen de oudere werknemers. Als mensen in de linkse sociaaleconomische hoek zitten, wil dat niet zeggen dat ze progressief zijn. Aletta Jacobs was een liberaal, geen socialist. Je kunt niet doen alsof sociaaleconomisch links progressief is wat sekseverhoudingen betreft en rechts conservatief.'

Is dat ook een van de redenen dat u van het communisme bent afgestapt?
'Ja, dat was een van de redenen. Ik ben vanaf 1972 langzaam maar zeker afvallig geworden. Maar het feminisme gaf de doorslag. Ik vond het een onthutsende ontdekking dat er alleen maar in arm-rijk, werknemer-werkgever werd gedacht maar niet in seksen. Dat mannen en vrouwen misschien verschillende belangen hebben, was niet iets waarover na werd gedacht. De pretentie was er natuurlijk wel: in de grondwet van 1917 van de Sovjet Unie werd de gelijkheid van mannen en vrouwen genoemd. Maar dat hield dus niets in. Ook in Nederland hebben we nog steeds de aanrecht-subsidie: een man met een vrouw thuis krijgt nog steeds belastingkorting. Alle PvdA-regeringen hebben daar niets aan veranderd. De SP is ook een conservatieve partij. De VVD is in de jaren vijftig en zestig progressiever geweest dan meeste andere partijen.'

Welke partij komt nu het meeste op voor vrouwenrechten?
'Dat is moeilijk te zeggen, want nu speelt strategie er altijd doorheen. D66 en VVD zijn meer op een individualistische samenleving gericht. In de PvdA zitten verschillende stromingen: ik denk dat Wouter Bos een voorstander was van een individueler mensbeeld maar de vakbondsvleugel weer niet. Maar zodra de VVD onder gedoogtoezicht van de ChristenUnie regeert, wordt er op het gebied van vrouwenrechten natuurlijk weer van alles ingeleverd.'

De werkdag zit er bijna op. Heeft u nog een tip om de dag door te komen?
'Ik ben bezig met een column over godslastering en ik wilde toch even opzoeken wat er precies is gezegd in de Eerste Kamer. Vroeger moest je dan naar Den Haag of door weet ik niet hoeveel klappers heen ploeteren. Nu hoef je alleen eerstekamer.nl in te tikken en heb je het voor je neus. Dat vind ik nog steeds fantastisch! Het is gewoon toveren.'

Dit is aflevering 217 van de dagelijkse 4 Uur Nieuwsbreak. In deze rubriek nemen we iedere dag met een interessant, bekend persoon het nieuws van de dag door.

Paus FranciscusBeeld epa
 
Links-rechts kwesties dekken niet het denken over homorechten of vrouwenrechten
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden