John McCain - Tot de dood een vaderlandslievende dwarsligger

John McCain en zijn vrouw Cindy worden overladen met confetti na zijn speech in het stadhuis van New Hampshire op 30 januari 2000. McCain was in dat jaar kandidaat voor de nominatie van de Republikeinse partij voor het presidentschap. In New Hampshire won McCain de voorverkiezingen, maar uiteindelijk werd hij verslagen door George W. Bush. Foto Porter Gifford / Getty Images

De Amerikaanse senator John McCain is zaterdag op 81-jarige leeftijd thuis in Arizona overleden. De Republikeinse politicus, die geregeld stevige kritiek had op president Donald Trump en met de Democraten mee stemde, was al geruime tijd ernstig ziek. Hij besloot onlangs zich niet meer te laten behandelen tegen kanker.

Ook na zijn dood is John McCain (geboren 29 augustus 1936) een man van eer gebleven. De geest gegeven, maar nog vol esprit. En dus is president Donald Trump niet welkom op zijn uitvaart komende week in de Nationale Kathedraal in Washington. De dood heeft de breuk tussen de twee mannen definitief gemaakt.

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

Met McCain is ook een deel van Amerika gestorven. De senator uit Arizona, een oorlogsheld die vijfenhalf jaar gevangen zat in Vietnam, die gemarteld werd maar zijn rug (bijna) recht hield, was een representant van een andere tijd, een tijd waarin rechts ook rechtdoorzee was. Hij was een conservatief politicus met een onafhankelijk geweten, eentje die eigen keuzes maakte, die durfde te twijfelen, die vergissingen erkende, die een aantal van zijn beste vrienden bij de vijand vond. Hij stond niet voor een partij, maar voor een ideaal: Amerika.

Niet altijd gelijk en eindeloos ruzie

‘Mijn waarde mede-Amerikanen: geen band (als die met jullie, red.) betekende ooit meer voor mij’, zei hij begin mei op de radio. Hij las een fragment voor uit zijn laatste boek, The Restless Wave, dat toen op het punt stond te verschijnen. Het was een trotse boodschap, die veel zegt over het Amerika waar hij voor stond en het Amerika dat hij nu achterlaat.

‘We hebben niet altijd gelijk. We zijn ongedurig en ongeduldig en storten ons in dingen zonder te weten wat we doen. We maken eindeloos ruzie over kleine verschillen en maken ze zo groot dat de breuken niet meer te overbruggen zijn. (...) Maar wat hebben we geweldig veel goed gedaan in de wereld, veel meer dan we schade hebben aangericht. We hielpen onszelf, natuurlijk, maar we hebben ook anderen geholpen om vrij en veilig en welvarend te worden, omdat we ons niet bedreigd voelden door andermans vrijheid en succes. We hebben elkaar nodig. We hebben vrienden nodig in de wereld, en zij hebben ons nodig.’

De duikbommenwerper waarin John McCain tijdens de Vietnamoorlog vloog, werd op 26 oktober 1967 geraakt boven de stad Hanoi. McCain werd door Vietnamese burgers uit het Truc Bach-meer in de stad gevist. Hij zou jarenlange opsluiting tegemoetgaan. Foto Associated Press

McCain ontdekte zijn liefde voor Amerika tijdens zijn gevangenschap in Noord-Vietnam. In oktober 1967 werd zijn Skyhawk duikbommenwerper boven Hanoi geraakt door een raket die ‘als een lantaarnpaal’ op hem afkwam, waarna hij met zijn schietstoel ontsnapte – met twee gebroken armen en een gebroken been. Hij landde in een meer midden in Hanoi, zonk naar de bodem, kwam boven, zonk weer naar de bodem, en werd uiteindelijk door Vietnamezen op de kant gesleept, waar andere Vietnamezen op hem begonnen in te slaan. Hij werd gered door een van hen en gevangengezet in het ‘Hanoi Hilton’.

Een dag na zijn gevangenneming in oktober 1967 wordt John McCain onderzocht door een Vietnamese arts. Foto AFP

Wat volgde waren jaren van eenzame opsluiting, verhoren, marteling, honger en ziekte, en de mogelijkheid om aan dat alles te ontsnappen als hij, zoon van de bevelhebber van de Amerikaanse marine in de Stille Oceaan, op tv zou verschijnen om schuld te bekennen en de oorlog af te zweren. Dat vertikte hij, al schreef hij één keer een bekentenis (‘Ieder mens heeft zijn breekpunt’, zou hij later zeggen), maar die werd door de Noord-Vietnamezen niet goed genoeg bevonden. Aanvullende verklaringen weigerde hij te tekenen.

Verliefd op Amerika

‘In de gevangenis werd ik verliefd op mijn land’, zou hij later schrijven in Faith of my Fathers, zijn eerste memoires. ‘Ik hield van wat ik het meeste miste: mijn familie en vrienden, de geuren en kleuren en geluiden van mijn land, de drukte en doelgerichtheid van Amerikanen, hun vurige onafhankelijkheid; sport, muziek, nieuws – alle aantrekkelijke kanten van het Amerikaanse leven. Ik had niets meer van dat alles, behalve de idealen van Amerika. En omdat die alles waren wat ik had, werden ze des te belangrijker voor me.’

Het is deze gevangenschap die door dienstplichtontwijker Trump belachelijk werd gemaakt. ‘Hij is geen oorlogsheld’, zei Trump tijdens zijn presidentscampagne. ‘Ik houd meer van mensen die niet werden gepakt.’

John McCain als senator in gesprek met zijn vriend Joe Lieberman, senator en Democraat. Toen McCain in 2008 de Republikeinse presidentskandidaat werd, overwoog hij Lieberman als running mate te vragen. Het werd uiteindelijk Sarah Palin. Foto REUTERS

McCain was een patriot, maar geen nationalist. Toen hij na dertig jaar marine als Republikein de politiek in ging, nam hij zijn eigen ideeën over eer en rechtvaardigheid mee. Hij zou zich in zijn dertig jaar als senator sterk inzetten voor amnestie voor immigranten; de manier waarop Trump over vluchtelingen praatte vond hij ‘afschuwelijk’. Ook bestreed hij de martelpraktijken na 11 september – met als uiterste consequentie dat hij zich begin mei tegen de benoeming keerde van Gina Haspel tot CIA-directeur, omdat zij verantwoordelijk was geweest voor een ‘black site’ in Thailand waar verdachten werden gemarteld.

De Maverick

Ja, hij was ook voor vrij vuurwapenbezit en hij was voor alle oorlogen die Amerika de laatste decennia heeft gevoerd. Toen in 2000 de nog altijd wapperende vlag van het oude Zuiden ter discussie werd gesteld, noemde hij die ‘erfgoed’ (zijn voorvaderen vochten aan de zuidelijke kant in de Amerikaanse burgeroorlog).

John McCain met zijn running mate Sarah Palin op het podium tijdens een campagnebijeenkomst in 2008 in Pennsylvania. McCain zou altijd spijt houden dat hij niet voor Joe Lieberman koos als running mate. Met Tea Party-kopstuk Palin aan zijn zijde verloor hij van Barack Obama. Foto Robyn Beck / AFP

Maar de partijlijn was nooit heilig voor de man die trots was op zijn bijnaam, The Maverick, de dwarsligger. Met de Democratische senator Russ Feingold probeerde hij de corrumperende invloed van het grote geld op de politiek in te tomen. Hij schreef een klimaatwet. Hij overwoog, toen hij in 2008 de Republikeinse presidentskandidaat werd, zijn Democratische vriend Joe Lieberman te vragen als running mate – hij zou altijd spijt houden dat hij dat niet heeft doorgezet: met Tea Party-kopstuk Sarah Palin aan zijn zijde verloor hij van Barack Obama. En toen de Republikeinen in 2017 aangevoerd door president Trump de zorgwet Obamacare probeerden te schrappen, stak McCain daar een stokje voor. Het beeld van zijn tegenstem, met zijn duim omlaag, is nu al klassiek.

John McCain stemt in 2017 tegen het schrappen van de zorgwet Obamacare. Foto .

Ernest Hemingway

McCain had ervaren dat een mens, zelfs een mens met moed en karakter, in zijn diepste ellende alleen gered kan worden door andere mensen. In zijn memoires beschreef hij hoe hij met medegevangen communiceerde door lettercodes op de muur te tikken, en hoe dat hem erdoorheen sleepte. ‘Het was ironisch. Ik had altijd zeer geloofd in mijn individualiteit als belangrijkste kracht. Maar ik ontdekte in gevangenschap dat geloof in mezelf niet genoeg was. Communicatie met medegevangenen was van de allergrootste waarde – het bepaalde of je in staat was je te verzetten of je niet te verzetten.’

In The Restless Wave roept hij Amerika en de Amerikanen postuum op om te luisteren naar anderen. ‘De klok luidt voor ons, mijn vrienden. De mensheid rekent op ons.’ De luidende klok is een verwijzing naar zijn lievelingsboek, For Whom The Bell Tolls (Voor wie de klok luidt) van Ernest Hemingway, waarin hoofdpersoon Robert Jordan de corruptie en chaos van de Spaanse Burgeroorlog ervaart, maar er toch voor kiest om te strijden voor een goede zaak, voor iets dat groter is dan hijzelf. ‘Geen enkele rechtvaardige zaak is futiel, ook een verloren zaak niet, als die de toekomst beter maakt dan het verleden’, vatte McCain de boodschap van het boek samen in The New York Times.

McCain, die stierf aan een hersentumor, kende de laatste zinnen van het boek uit zijn hoofd. Jordan ligt dan op de grond, gewond en gewapend, te wachten op zijn laatste gevecht. ‘De wereld is een mooie plek en is het waard om voor te vechten’, zegt Jordan tegen zichzelf. ‘En ik haat het dat ik haar moet verlaten.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.