John Major is meerderheid in Brits Lagerhuis kwijt

Het oproer kraait in de Britse Conservatieve partij. Sinds het parlementslid Sir John Gorst vrijdag verrassend aankondigde als onafhankelijk parlementslid verder te gaan, is premier Major zijn meerderheid in het parlement kwijt....

Van onze correspondent

Bert Wagendorp

LONDEN

Gorst trok zijn steun aan de regering in, omdat minister van Gezondheid Dorrell volgens hem een in juni van dit jaar gedane belofte, over het openhouden van een deel van een ziekenhuis in Gorsts kiesdistrict, niet was nagekomen. In het 651 zetels tellende parlement heeft Major nu een minderheid van één zetel. Als volgende week een tussentijdse verkiezing verloren gaat, zal die tot drie groeien.

Major is nu overgeleverd aan de steun van de negenmansfractie van de Ulster Unionisten. Het is voor het eerst sinds 1979 dat Groot-Brittannië een minderheidsregering heeft. Tot dat jaar regeerde Labour dank zij de steun van de Liberaal-democraten. Major begon na de verkiezingen van 1992 met een meerderheid van 21 zetels.

De crisis voor Major dient zich aan op een moment dat zich in zijn partij een ware burgeroorlog over Europa ontwikkelt. Zoals de laatste maanden gebruikelijk, vormde het al dan niet toetreden tot de Europese Monetaire Unie de aanleiding voor wat sommige Conservatieve parlementsleden vrijdag omschreven als 'de grootste constitutionele crisis in honderd jaar'. In de ruzie speelt, ook dat begint gewoon te worden, de pro-Europeaanse minister van Financiën Kenneth Clarke een hoofdrol.

De herrie begon maandag, toen de Daily Telegraph opende met het bericht dat Major de garantie dat Groot-Brittannië onder een volgende Conservatieve regering het pond sterling niet zou inruilen voor de euro, tot inzet van de verkiezingen zou maken. Daarmee zou de premier zijn teruggekomen op een afspraak met Clarke, dat Groot-Brittannië daarover pas na de verkiezingen zou beslissen.

Dinsdag ontkende Major in alle toonaarden dat hij het Eurosceptische standpunt tot het zijne had gemaakt. Onder de Eurosceptici ontstond toen al het vermoeden dat Major onder druk was gezet door Clarke. Dat werd donderdag bevestigd. Die dag ging Clarke uit lunchen met twee journalisten van de BBC, in het dure en sjieke restaurant Chez Nico in de trendy Londense wijk Mayfair. Aan tafel verkondigde Clarke dat door zijn toedoen 'een met explosieven geladen boemerang in het gezicht van de premier was ontploft'.

Clarke zou volgens de BBC-journalisten hebben gedreigd met aftreden, als Major op de met hem gemaakte afspraken zou terugkomen. Clarke ontkende dat later, maar dat maakte weinig indruk.

Donderdagavond kwam de '1922 commissie' bij elkaar, een binnen de partij machtig orgaan waarin alle Conservatieve parlementsleden zitting hebben die geen functie in de regering bekleden. De sfeer tijdens de bijeenkomst werd door aanwezigen omschreven als 'nagenoeg een regelrechte revolutie'.

Onder de honderdvijftig parlementsleden heerste een stemming die leek op die van het najaar van 1990, toen Margaret Thatcher, temidden van hevige ruzie over Europa met de toenmalige minister van Financiën Lawson, door de backbenchers tot aftreden werd gedwongen. Donderdag was de stemming jegens Clarke ronduit vijandig.

Clarke zou de premier 'gijzelen' met zijn pro-Europese ideeën die, volgens het Eurosceptische kanon Theresa Gorman, afwijken van die van '90 procent van de achterban van de partij, 75 procent van het publiek en driekwart van zijn partijgenoten in het parlement'. Andere kamerleden wilden weten wie er regeert, Major of Clarke.

Verschillende parlementariërs wonden er geen doekjes om. 'Wij volgen Clarke's agenda en niet die van de regering', zei George Gardiner. En zijn collega Marlow: 'Dit is Majors laatste kans leiding te geven. Als Clarke niet zelf ontslag neemt, moet hij worden verwijderd.'

Het staat bijna vast dat het ontslaan van Clarke tot vervroegde verkiezingen zal leiden. De minister liet bovendien doorschemeren dat, mocht hij gedwongen worden te vertrekken, meerdere ministers en staatssecretarissen ook zouden weggaan. Daarmee zou Majors spookbeeld van een gespleten parij dichtbij komen.

Het groeiende euroscepticisme binnen de partij wordt ingegeven door de alsmaar rampzaliger verkiezingspolls. De begroting die Clarke vorige week presenteerde heeft daarop geen enkel positief effect gehad. Integendeel: het laatste Gallup-onderzoek liet donderdag een tot 36 procent gegroeide achterstand op Labour zien, het grootste gat sinds een jaar.

Volgens de rechtse Conservatieven kan Major nog maar één ding doen om de zaak te redden: een puur Eurosceptische koers gaan varen en invoering van de euro voor de komende vijf jaar uitsluiten. 'Wij trachten de premier ervan te overtuigen dat hij met de publieke opinie moet meegaan, willen we de verkiezingen nog winnen', zei de voormalige minister Edward Leigh vrijdag. Parlementslid Terry Dicks vergeleek Major met 'de stuurman van de Titanic.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.