Johan van Hulst en de sluis naar de veiligheid voor vele Joodse kinderen

Hij was Europarlementariër, hoogleraar pedagogiek aan de VU en fractievoorzitter van de CHU en het CDA in de Eerste Kamer. Maar Johan van Hulst is vooral bekend geworden om zijn betrokkenheid bij het redden van kinderen uit de Joodse crèche in Amsterdam tijdens de Tweede Wereldoorlog.

De Joodse crèche, circa 1942.Beeld Joods Historisch Museum

Voor de 94-jarige Betty Goudsmit is Johan Wilhelm van Hulst een van de vele helden die tijdens de oorlogsjaren waren betrokken bij de redding van Joodse kinderen uit de crèche aan de Plantage Middenlaan in Amsterdam. 'Hij kwam graag koffie drinken bij mij en de andere verzorgsters op de crèche. Want hij was dol op vrouwen. En ik was een móóie vrouw. Wij schonken koffie, daar hield hij ook van. Geen surrogaatkoffie, zoals de meeste mensen op dat moment, maar echte bonenkoffie.' De laatste jaren woonden ze bij elkaar in de buurt, in Amsterdam Buitenveldert. 'We liepen nog weleens naar het graf van zijn vrouw. Dan zei hij: hier lig ik straks ook.' Van Hulst stierf donderdag op 107-jarige leeftijd.

Johan van Hulst in 2011.Beeld Hollandse Hoogte / Patrick Post

Hij was een verdienstelijk schaker, die remise speelde tegen de grootmeesters Max Euwe en Anatoli Karpov. Hij was Europarlementariër, hoogleraar pedagogiek aan de VU en fractievoorzitter van de CHU en, later, het CDA in de Eerste Kamer. Maar hij ontleende zijn bekendheid, en moreel gezag, vooral aan het feit dat de Hervormde Kweekschool aan de Plantage Middenlaan, waarvan hij tijdens de Duitse bezetting directeur was, als sluis fungeerde waarlangs Joodse kinderen van de belendende crèche naar onderduikadressen werden overgebracht - waar de meesten van hen overleefden.

Loe de Jong, auteur van het standaardwerk Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog, schatte dat vanuit de crèche bij elkaar zo'n duizend kinderen in (betrekkelijke) veiligheid zijn gebracht - enkele honderden van hen via de kweekschool. Van Hulst zelf meende bij de redding van zo'n vijfhonderd kinderen betrokken te zijn geweest - waarvoor hij, onder andere, een Yad Vashem onderscheiding ontving - maar heeft in interviews altijd de nadruk gelegd op de duizenden die niet gered konden worden. Hij ontkwam aan de doodstraf die de Duitsers hem in april 1945 bij verstek hadden opgelegd door bij zijn ouders onder te duiken.

De kinderen van de crèche waren afkomstig uit de, aan de overzijde van de straat gelegen, Hollandsche Schouwburg, waar Amsterdamse Joden in afwachting van hun deportatie naar Westerbork werden ondergebracht. Soms verbleven ze er een dag. Soms wel een week. De leefomstandigheden waren er beroerd, herinnert Goudsmit zich. De vele honderden geïnterneerden hadden één wc tot hun beschikking. Ze sliepen op de stoelen in de grote zaal. En de onrustige kinderen werkten op hun zenuwen.

Reden voor de Duitsers - 'die hadden een hekel aan lawaai' - om de kinderen te huisvesten in de crèche. Van daaruit werden zo veel mogelijk kinderen naar onderduikadressen in het hele land overgebracht. 'Je moest daarbij helaas maat houden', zegt Goudsmit. 'Anders zouden de Duitsers argwaan krijgen. De blonde kinderen gingen naar de noordelijke provincies, de donkere kinderen naar het zuiden.' Soms kostte het weinig moeite om de ouders in de Hollandsche Schouwburg ervan te overtuigen dat zij hun kinderen beter konden laten onderduiken. Maar vaak verleenden zij daar geen toestemming voor. 'Slechts weinig mensen beseften dat het nog erger zou worden dan het al was.'

Betty Goudsmit met een foto van haarzelf als verzorgster in de Joodse crèche tijdens de Tweede Wereldoorlog.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

In de crèche probeerden Goudsmit en haar collega-kinderverzorgsters zo zorgeloos mogelijk te doen. 'We fröbelden. We haalden gekkigheid uit. En we zongen. Ik heb nog nooit zoveel gezongen als toen en ik heb nog nooit zo vaak een schorre stem gehad als toen.'

De destijds 3-jarige Lies Caransa-De Hond verbleef er in 1943 korte tijd. 'Een verzorgster haalde mij op uit de schouwburg', weet zij nog. 'Ik zie het bedje met spijlen nog voor me. Ik weet nog welke kleren ik droeg en hoe mijn tasje eruit zag. In 2005 ben ik er voor het eerst sinds de oorlog weer naartoe gegaan. Ik zag er speelgoed waarmee ik nog had gespeeld.'

Van haar korte verblijf heugt haar vooral het afscheid dat haar moeder en grootmoeder van haar kwamen nemen, onder begeleiding van een Duitser. 'We mochten niet knuffelen, we mochten alleen naar elkaar zwaaien. Afschuwelijk was het.' Kort daarop werd Lies Caransa in de achtertuin van de crèche over de ligusterhaag die de begrenzing vormde met de tuin van de kweekschool overgedragen aan een verzetsman die, zo weet ze nu, de oorlog niet heeft overleefd. Ze kan zich niet herinneren of ze bij die gelegenheid ook Johan van Hulst heeft gezien. Hem trof ze pas vele jaren later, toen de oorlogsgeschiedenis van de crèche en de kweekschool aan de Plantage Middenlaan zich in een herlevende belangstelling mocht verheugen.

Op dat moment was Van Hulst in de beeldvorming opgewaardeerd tot spil van het reddingswerk vanuit de crèche. Daarop is echter wel wat af te dingen. Van Hulst raakte er pas bij betrokken toen al vele honderden kinderen in veiligheid waren gebracht. 'Hij was moedig', erkent ook Caransa. 'Maar het verhaal is wel wat overtrokken, als ik zo oneerbiedig mag zijn. Bij het verzamelen van onderduikadressen en met de selectie van kinderen die in veiligheid gebracht moesten worden, heeft hij een tamelijk bescheiden rol gespeeld. Dat was toch echt in de eerste plaats het werk van Walter Süskind en het Kindercomité, dat de huisvesting van de kinderen verzorgde. Van Hulst was dan ook heel bescheiden over zijn aandeel.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden