INTERVIEW

Jodenhaat is terug

De overval op een Joods stel deze week in Frankrijk staat niet op zichzelf. Socioloog Wieviorka erkent dat het nieuwe antisemitisme gewelddadiger is. Maar hij blijft ook nuanceren.

Socioloog Michel Wieviorka: 'Het klassieke antisemitisme is bijna verdwenen.' Beeld Bart Koetsier

'De overval in Créteil is een mengeling van antisemitisch vooroordeel - alle Joden zijn rijk - en smeerlapperij', zegt de socioloog Michel Wieviorka, een van de bekendste antisemitisme-onderzoekers van Frankrijk. Evenals de 'bende van barbaren', die in 2006 de Jood Ilan Halimi vermoordde, lijken de daders niet primair gedreven door politieke motieven. 'Maar zo'n daad past wel in een algemeen maatschappelijk klimaat waarin clichés over Joden volop circuleren en waarin geweld tegen Joden een sterke symbolische betekenis heeft', zegt Wieviorka.

De overval in Créteil staat niet op zichzelf. De gaskamergrappen van komiek Dieudonné trekken miljoenen kijkers op internet. Deze zomer liepen demonstraties tegen het optreden van Israël in Gaza ernstig uit de hand. In Parijs werd een synagoge belegerd door jongeren die 'dood aan de Joden' riepen, in de voorstad Sarcelles werden twee Joodse winkels in brand gestoken. In de eerste zeven maanden van 2014 werden 527 antisemitische incidenten geregistreerd, bijna twee keer zoveel als in diezelfde periode in het jaar daarvoor.

'Toch blijf ik heel voorzichtig in het spreken over een toename van het antisemitisme', zegt Wieviorka, van wie onlangs het boek Het antisemitisme uitgelegd aan jongeren (uitgeverij De Bezige Bij) verscheen. Wieviorka is zelf van Joodse afkomst. Zijn grootouders werden in Auschwitz vermoord. Niettemin is hij wars van dramatiek, een milde wetenschapsman die onverstoorbaar blijft nuanceren.

'Er is een ding dat we als eerste moeten zeggen als we over antisemitisme in Europa praten. Het klassieke antisemitisme, dat zo'n belangrijke rol speelde van het einde van de 19de eeuw tot de jaren vijftig, is bijna verdwenen. Het oude antisemitisme was christelijk: de Joden werden ervan beschuldigd dat ze Jezus hadden vermoord, maar ook dat ze een ras vormden dat gedomineerd werd door de zucht naar geld en macht. Dat antisemitisme was zeer aanwezig bij rechts, maar ook bij een deel van links, dat jodendom en kapitalisme vereenzelvigde. Jean-Marie Le Pen is er nog een erfgenaam van. Maar tegenwoordig is het Franse racisme geobsedeerd door de islam, veel minder door de Joden.'

De wijk 'Vieux Port' in Créteil, vlak buiten Parijs, waar een Joods stel in hun huis werd overvallen en verkracht. Beeld ANP

Het antisemitisme heeft zich verplaatst. Het wordt vooral gedragen door moslims.

'Je hebt verschillende varianten. De een zegt: ik ben arm, ik ben uitgesloten, ik word in Frankrijk net zo behandeld als een Palestijn in Israël. Deze mensen identificeren zich met de Palestijnse natie. Een andere variant: ik ben moslim, het Westen is in oorlog met de islam, Israël is de voorpost van het Westen in het Midden-Oosten. Deze groep identificeert zich met een geradicaliseerde religie.

'Daarnaast is er een vorm van antisemitisme onder mensen van Antilliaanse en Afrikaanse afkomst. Ze houden Joden verantwoordelijk voor de slavenhandel of vinden dat Joden het monopolie op slachtofferschap claimen, ten koste van de discriminatie van zwarten. Die, onjuiste, opvattingen zie je bijvoorbeeld bij Dieudonné.'

De Franse geschiedenis is rijk aan antisemieten. In de 19de eeuw beschreef Edouard Drumont de Joden als een noodlottig en hebzuchtig ras. Charles Maurras van de extreem-rechtse beweging Action Française beschouwde ze als een staat in de staat. Joden konden nooit helemaal loyaal zijn aan het vaderland, omdat hun wortels in het 'internationale jodendom' lagen.

De misdaden van de nazi's leken zulke ideeën voorgoed in diskrediet te hebben gebracht. 'Antisemitisme is geen opvatting meer, maar een criminele hartstocht', zoals de filosoof Jean-Paul Sartre na de oorlog opmerkte. Maar aan het begin van de 21ste eeuw is de jodenhaat terug. Nieuwe antisemieten hebben klassieke ideeën overgenomen. Net als Drumont gelooft Dieudonné dat de Joden een complot smeden om de macht in de wereld te grijpen. 'De Jood' fungeert als vanouds als zondebok.

Toch is het niet zo eenvoudig vast te stellen dat het antisemitisme hand over hand toeneemt. Door de Gazaoorlog is het aantal incidenten in 2014 sterk toegenomen, maar dat gebeurde ook al in 2004, tijdens de tweede intifada. In de tussenliggende jaren daalde het aantal incidenten juist.

Het nieuwe antisemitisme lijkt een stuk gevaarlijker. Jean-Marie Le Pen heeft verwerpelijke opvattingen, maar hij schiet niemand dood. Mohammed Merah wel.

'Toch blijf ik voorzichtig. Je moet het hele beeld zien. Het nieuwe antisemitisme is inderdaad gewelddadiger. Tegelijkertijd moeten we niet overdrijven. Vooralsnog zijn moordpartijen als die van Merah uitzonderlijk. Daar staat tegenover dat geen enkele Jood in Frankrijk serieus kan zeggen: ik word gediscrimineerd op de arbeidsmarkt. Vroeger was dat aan de orde van de dag.

'We moeten het antisemitisme niet bagatelliseren, maar ook niet overdrijven. De overval in Créteil is buitengewoon ernstig, maar zoiets gebeurt ook niet elke dag.'

Overvallen en verkracht

In de Parijse voorstad Créteil is een Joods stel thuis overvallen door drie gemaskerde en gewapende mannen. De vrouw werd verkracht. Na een uur vertrokken de overvallers met sieraden en computers. Volgens de slachtoffers, een man van 21 en zijn vriendin van 19, hadden de overvallers antisemitische motieven. 'Ze zeiden dat Joden geld hebben en dat ze dat niet op de bank zetten. We gaan jullie beroven en we vallen Joden aan, zo slaan we twee vliegen in een klap. Dat bleven ze maar herhalen', verklaarde de man.

De getroffen familie was zichtbaar Joods. De vader van de 21-jarige man, die op het moment van de overval niet thuis was, droeg een keppeltje. Minister Cazeneuve van Binnenlandse Zaken bevestigde het antisemitische karakter van de overval. De horreur van Créteil laat zien dat de strijd tegen antisemitisme elke dag gestreden moet worden, liet premier Valls weten.

De overval vond maandag rond de middag plaats. Enkele uren later pakte de politie twee verdachten op, 19 en 20 jaar oud. Ze waren in het bezit van gestolen juwelen en werden herkend door de slachtoffers. Ze worden er ook van verdacht vorige maand een 70-jarige Joodse man in zijn huis te hebben geslagen. De verdachten ontkennen elke betrokkenheid bij beide daden.

De overval in Créteil herinnert aan de 'bende van barbaren', die in 2006 Ilan Halimi (23) ontvoerde, martelde en vermoordde. De daders wilden zijn ouders afpersen, omdat zij geloofden dat alle Joden rijk waren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden