Job moest weg

Toen de mail van Frans Timmermans met zware kritiek op Job Cohen uitlekte, was het snel klaar. Een van zijn partijgenoten gaf het laatste zetje.

De sfeer is bijna surrealistisch. Vanwege de stemmingen is er op donderdagavond 16 februari 2012 extra fractieberaad, maar in de PvdA-fractie van de Tweede Kamer zitten ze elkaar alleen maar boos aan te kijken. Wie heeft de mail gelekt? Hij is in elk geval onschuldig, betoogt de schrijver Frans Timmermans geemotioneerd. Hij had de mail naar de totale fractie en haar medewerkers gestuurd, zoals hij altijd deed, en niet naar de NOS. Hij is niet op oorlogspad, al weet iedereen dat zijn verhouding met Job Cohen ronduit grillig is te noemen.


Ze geloven hem, hoewel er ook fractiegenoten zijn die hun twijfel voor zich houden. Sommigen hekelen hardop het 'lekken van stukken', noemen het een schande, een aanslag op de onderlinge verhoudingen. Anderen nemen tegenover Cohen geen blad voor de mond, zeggen dat het zo met hem niet langer gaat als leider. De kritiek is hard en niet voor het eerst. Cohen zit erbij en luistert. De meesten zwijgen.


Het is pijnlijk voor Cohen, voor iedereen. Zijn fractiegenoten gunnen hem een kans, blijkt als ze na drie uur vergaderen in meerderheid toch hun vertrouwen uitspreken. Uit loyaliteit, uit solidariteit, om wie hij is en omdat ze hem zien lijden. Niet omdat ze in hem hun gedroomde leider zien. Hoe vaak hebben ze hem niet gevraagd of hij het wel redt? Een paar dagen later hakt hij zelf de knoop door en stapt op.


De wereld lijkt even stil te staan als een mail of brief uitlekt en de geschiedenis een onverwachte wending neemt. Maar wie er met de neus bovenop staat, ziet dat het lek pas cruciaal wordt als het precies in het putje valt van een onafwendbaar proces. Iemand stuurde de mail, gaf het laatste zetje, maar de val van Job Cohen kondigde zich lang aan.


Zijn voorganger Wouter Bos hijst hem begin 2010 op het schild, hij moet de nieuwe premier worden. Maar de VVD wint de verkiezingen, de liberalen gaan in zee met het CDA en de PVV. Cohens plek is in de oppositie, waarna de PvdA wegzakt in de peilingen.


De fractie gedijt niet in deze onzekerheid. Er heerst tweespalt en ontevredenheid. De ene helft ziet Cohen het liefst als de 'vader des vaderlands'. Het andere, machtigere deel van de fractie duwt hem in de mal van dé oppositieleider, de politicus die korte metten moet maken met Ruttes gedoogkabinet. Iemand die elk moment van de dag van alles iets moet vinden.


Bij het debat over de eerste begroting van het nieuwe kabinet in 2011 stuurt de fractie hem op pad met een motie van wantrouwen, in te dienen tegen het hele kabinet. De missie mislukt. Cohen slaagt er niet in steun van andere partijen te verwerven en houdt de motie op zak. In het debat komt hij er nauwelijks aan te pas. Niet alleen door eigen toedoen, de boventoon voert Rutte zelf met PVV-leider Geert Wilders in het 'doe-eens-normaal-man'-debatje.


Niet lang daarna haakt partijvoorzitter Lilianne Ploumen af. Ze opteert niet voor een tweede termijn. In de Volkskrant zegt ze dat Cohen niet vanzelfsprekend voor een volgend lijsttrekkerschap in aanmerking komt. Een dodelijk opmerking. De fractie smoort de kritiek. Ze konden nooit samen door een deur, luidt de verklaring. Maar de stop is van de fles.


Ook Jeroen Dijsselbloem dreigt er de brui aan te geven. Voor de een is hij de onbetwiste leider, de ander acht hem de Raspoetin van de partij. Feitelijk leidt hij de fractie inhoudelijk en organisatorisch en is hij de steun en toeverlaat van Cohen. Hij windt er geen doekjes om: hij wil stoppen, hij ziet het niet meer zitten om de boel in z'n eentje aan de praat te houden. Het was het laatste waar de nieuwe voorzitter Hans Spekman, geestverwant van Cohen, op had gerekend.


Ze weten Dijsselbloem ervan te weerhouden op te stappen. Er worden nieuwe afspraken gemaakt, maar het is duidelijk dat de fractie op drift raakt. De verlamming slaat toe, de club valt in eilandjes uiteen en in de wandelgangen wordt non-stop geroddeld en gemopperd op alles en iedereen. Cohen is niet de bindende factor gebleken, niet de partijleider die communiceert en inspireert.


Gedeisd

Diederik Samsom houdt zich gedeisd. Andere prominenten roeren zich wel, zoals Martijn van Dam, Sharon Dijksma, Jacques Monasch, Roos Vermeij, Mariëtte Hamer en Frans Timmermans, voor- en tegenstanders van Cohen door elkaar. Na lang praten wordt afgesproken het fractiebestuur uit te breiden van vijf naar acht leden. Nuttig, vindt ook Cohen, ook al staat het aantal bestuursleden in geen verhouding tot de omvang van de fractie, die dertig leden telt.


Zo worstelt de fractie verder en vecht ze tegen de almaar slechtere peilingen (15, 14, 13 zetels). In dat klimaat valt het Trouw-interview in februari van Cohen en Spekman slecht. Zij spiegelen zich aan de SP. Koren op de molen van Timmermans. Hij klimt woest in de pen en verwijt de twee de sociaal-democratie te verkwanselen voor het 'gisteren-was-alles-beter'-socialisme van de SP. Hij schrijft zich niet thuis te voelen bij alles wat ze hebben gezegd en hij noemt hun uitspraken 'tactisch en strategisch' onverstandig.


Wie de mail naar de NOS stuurde, zal wel altijd geheim blijven. Als die op straat ligt, slaat iedereen op tilt. 's Middags het fractiebestuur, 's avonds de voltallige fractie. Voor de buitenwacht wordt de boel opnieuw gesust, maar in het weekend gaan andere krachten aan het werk, er wordt weer gelekt. Terwijl Hamer in het tv-programma Buitenhof getuigt van de steun aan de partijleider, kloppen anderen op de deur van Cohen. Onder hen Wouter Bos en Jacques Wallage, een goeie vriend. Moet Cohen de eer aan zichzelf houden? Is het niet de hoogste tijd?


Het fractiebestuur krijgt zijn besluit maandag te horen, de rest van de fractie op dinsdag. Er is geen opluchting, wel verslagenheid, mede door de donderspeech van de onthutste Spekman. Hij haalt zijn gram voor de vele lekken. Hij eist dat de fractieleden hun telefoons dit keer op tafel leggen. Het is oorlog. Spekman ontneemt de fractie haar recht de eigen leider te kiezen. Er komt een verkiezing waaraan alle PvdA-leden mogen meedoen. Samsom wint. Kort daarop valt het kabinet, de PvdA herrijst in de verkiezingen. De nieuwe leider haalt Dijsselbloem, Timmermans en Ploumen naar het nieuwe kabinet.


Cohen heeft dan al teruggeblikt in een interview met NRC. Pater familias heeft hij zich nooit gevoeld. 'Ik vond het een heel moeilijk leesbaar gezelschap.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden