'JIJ SCHIJT NIET IN DE BROEK VAN EEN ANDER'

De nieuwste productie van De Bloeiende Maagden moet de toeschouwer bevrijden. Naakt zit daarbij soms in de weg. 'Ah jakkes!'..

'Ze gaan toch niet zoenen hè?', hoorde Judith Potter uit Zoetermeer iemand naast haar fluisteren, afgelopen zaterdag in de Amsterdamse Meervaart tijdens het optreden van De Bloeiende Maagden. Maagd 1, Minou Bosua, en maagd 2, Ingrid Wender, hijgden als afgepeigerde puppies nadat ze een dierentuin aan kreetjes hadden uitgestoten. De uit de mond hangende tongen zochten toenadering. En ja hoor, zoenen gingen ze. Shockerend? Welnee! Potter zag twee eerdere voorstellingen: Lege Maag (2002) en I.N.R.I. (2003). 'Die? Ja die wel . . . misschien, voor sommige mensen.'

Shock value kleeft aan Bosua en Wender sinds zij in 1999 met hun eerste zelf gemaakte avondvullende voorstelling door het land trokken. Tot dusver altijd als duo - zij kennen elkaar van de toneelopleiding in Eindhoven en wonnen in 1995 de publieksprijs op het Leids Cabaret Festival met een voorstelling die hen hun artiestennaam bezorgde. In hun vijfde en nieuwste eigen productie, De Bloeiende Maagden gaan vreemd, werken zij voor het eerst samen met andere, steeds wisselende kunstenaars en gezelschappen. Vanavond is de officiële première in de Utrechtse Stadsschouwburg na een lange reeks try-outs.

Hiske Bruinsma uit Amsterdam keek zaterdag ook toe in de Meervaart. Haar oordeel na afloop: 'Bizar, verrassend en getuigend van veel lef.' En toch: 'Ik hoorde naast me tijdens dat tongen Ah jakkes!' En er liepen twee mensen weg.'

'Zijn er mensen weggelopen?' In de kleedkamer van de Meervaart kijkt Minou Bosua (36) oprecht verbaasd. In Lege Maag tackelden Wender en zij de angst voor intimiteit dramaturgisch met een glibberige orgie van vla en naakte vrouwenlijven. I.N.R.I. behandelde Jezus' lijdensverhaal, waarin een cynische God de vader een tikkie teleurgesteld was in zijn slome zoon. En dan was er nog die carnavalskraker met de strofe: 'Weer een spijker door het vlees.' Maar De Bloeiende Maagden gaan vreemd? Aanstootgevend?

Twee weglopers is natuurlijk ook niets vergeleken met die veertig bezoekers in Woerden, die na Lege Maag hun geld terug wilden. Of met de confessionele partijen in Ede en Arnhem, die ten tijde van I.N.R.I. de maagden liever zagen branden dan bloeien en de subsidies aan de plaatselijke schouwburgen ter discussie stelden.

Toch zit het de maagden zelf niet lekker. 'Dat is iets dat altijd om ons heen hangt, dat we er op uit zijn om te shockeren.' Zegt het lange lijf van Ingrid Wender (36), dat zich gelaten heeft gedrapeerd over haar kleedkamerstoel. 'Met onze voorstellingen proberen wij altijd onze toeschouwers te bevrijden uit hun hermetische concepten. De critici begrijpen dat vaak niet.'

Tja, de kritiek. Elke keer dat een term als spraakmakend, weergaloos of geestig valt, staan er kwalificaties als incoherent, chaotisch of weinig trefzeker tegenover. Wender steekt de ene wijsvinger in haar rechteroor en trekt de andere uit haar linker met het geluid van ontsnappende lucht. Laat één ding duidelijk zijn: de maagden willen nooit louter shockeren. 'We maken voorstellingen over zaken die ons intrigeren en waar we zelf meer over willen weten. Het is elke keer weer een zoektocht naar wat we willen zeggen. Wat we uitproberen op het toneel katalyseert ons bewustwordingsproces en dat verandert weer de voorstelling.'

Voorbeeld. Lege Maag wilden ze destijds in naaktpakken doen. Waanzin eigenlijk. In een voorstelling die over schaamte gaat kun je, mág je je niet achter textiel verstoppen. Dus werd het echt naakt.

Ook aan De Bloeiende Maagden gaan vreemd schaven en veranderen ze voortdurend. Samen met hun gastoptreders - in de Meervaart pianiste Laetitia van Krieken - trekken zij door de krochten van de geest. Er was al een dialoog met Descartes' uitspraak 'Ik denk dus ik ben' als uitgangspunt. Die verzandde in een superieure verwarring over identiteit en klonk als Snip en Snap voor wie Immanuel Kant het materiaal had geschreven. Werd geschrapt wegens te zwaar en moeilijk naar toneel te vertalen. Maar de huidige versie van de jonge nietsontziende cabaretavonturiers gaat nog steeds over het 'zijn': De Bloeiende Maagden en de jacht naar identiteit.

De filosofisch ingestelde Wender: 'We wilden een voorstelling over de creatieve en de destructieve kracht van het denken.' Psychologisch én fysiek. Zo passeert een paard met een identiteitscrisis de revue, stort een vleugel in en vallen lampen naar beneden, puur omdat iemand uit het publiek dat met denkkracht bewerkstelligt.

Het van, soms duistere, associaties vergeven programma trekt het onzekerheidsbeginsel uit de quantummechanica - de waarnemer stuurt onbewust de uitkomst van het experiment - door naar psychologische maakbaarheid. Vertaald: jij kunt ook sturen wie je bent. Bosua: 'Mensen houden zich gevangen met het beeld dat ze over hun eigen identiteit hebben gevormd. Iedereen doet dat, ik ook. Je komt vaak niet eens op het idee om je daaruit te bevrijden.'

Om dat inzichtelijk te maken, gebruiken de maagden een sombere deterministische variant op het lelijke eendje van Hans Christian Andersen: een adelaarsjong dat opgroeit tussen de kippen. Als het onwetende jong een soortgenoot voorbij ziet vliegen, hoort hij van zijn pleegfamilie dat 'wij kippen' toch nooit zulke hoogten zullen bereiken. Zo leeft het kuiken onwetend van zijn eigen potentieel nog wat jaartjes laag bij de grond en gaat dood. Einde verhaal.

Regeltjes zijn het ergste. Aan het begin van de voorstelling toont een video personen die zich professioneel met allerhande gedrags- en fatsoenscodes bezighouden. 'Je zit niet op de stoel van de burgemeester.' 'Je mag niet binnen de hekken fietsen.' 'U kunt niet zonder pasje naar binnen.' Bosua absurdiseert dat op het toneel tot: 'Je schijt niet in de broek van een ander.' En als ze na een voorgenomen verkleedpartij 'per ongeluk' naakt op het podium verschijnt, legt ze nog zo'n ongeschreven conventie bloot: 'Gij zult gniffelen om naakt op het toneel.' Schaamt het publiek zich voor bloot, Bosua krijgt juist last wanneer ze van haar medemaagd iets fatsoenlijks moet aantrekken.

Wender: 'De omkering van het cabaret, hè. Je poogt iets duidelijk te maken door het om te draaien.'

Bosua: 'Da's ook een van de regels die we met z'n allen hebben verzonnen: naakt is gek.'

Neemt een programma als BNN's Slikken en Spuiten, dat openlijk allerlei sex- en drugsexperimenten toont, dan niet de laatste horde op weg naar Nederland als de schaamteloze moet-kunnen-vrijstaat te maken?

Bosua: 'Daar gaat het alleen maar om de kick, het effect. Het raakt niet de essentie.'

Wender: 'Het is niet de bedoeling dat je je toeschouwers alleen een beetje amuseert. Je moet ze ook TOING' - ze slaat zich met haar eigen vuist recht in het gezicht - 'met zichzelf confronteren.'

Letterlijk. Want door de toeschouwers 'onder schot' te houden met een camera, dwingen de maagden hen tot een uitspraak over wat nu eigenlijk gek is en wat normaal, hetgeen weer op een groot scherm wordt uitgeserveerd.

Maar er gloort hoop voor wie wil ontsnappen aan zijn eigen benauwende vleugellamme Ik. In een ontroerend afsluitend filmpje vertelt een schoolleraar over leerlingen die beter gaan presteren als ze horen dat er door de leraren positief over hen wordt gedacht, ook al is er niets van waar. De idealist zal dan ook de mooie leugen blijven liegen omdat hij weet dat het bewaarheid kan worden. Denk dus niet aan wat mag, maar aan wat mogelijk is. Droom jezelf en wordt werkelijkheid. Imagine en Brand new day zijn de muzikale afsluiters van het programma, waarbij het publiek wordt aangespoord om vooral iets aardigs tegen zijn/haar buurman/vrouw te zeggen.

Wender: 'We wilden heel graag het gevoel overdragen dat je jezelf en de ander op een positieve manier kunt creëren. Net zoals die man in het filmpje.'

Dus als ze met geheven handen iedereen aansporen mee te zingen, dan zit daar geen greintje cabareteske ironie bij?

Bosua: 'Nee.'

Serieus?

Bosua: 'Serieus. Het moet natuurlijk niet wee worden. En je voelt elke avond wel dat het publiek twijfelt of ze er in mee willen gaan of niet. Maar op het punt dat ze de schoonheid ervan gaan inzien en zich gewonnen geven, roept dat een overweldigend gevoel op.'

Behalve die twee weglopers gáven de anderen in de Meervaart zich gewonnen, met een staande ovatie tot slot. Zij zagen de schoonheid - en wie weet kwamen ze als andere mensen weer uit het theater.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden