'Jezus, denk je. Dit is niet leuk. Dit is náár!'

Jaap Spijkers zei ja tegen Het Toneel Speelt voordat hij het wist. Daarmee kwam een einde aan zijn werkrelatie met Theu Boermans, met wie hij sinds 1984 op toneelgebied lief en leed deelde....

Hij heeft die melancholieke blik, Jaap Spijkers. Wacht even, Nóórd-Europees melancholiek. Hij moet er zelf om lachen. Vertelt van een Weens koffiemerk, dat ooit belde. Ze hadden hem gezien in De Poolse Bruid; zoals hij als boer Woldring over het Groninger land keek - daarmee zagen ze hun koffie graag geïdentificeerd. Kort daarop reisde de acteur af naar Oostenrijk. Het is het enige reclamespotje waarvoor hij zich heeft laten strikken.

De melancholieke blik laat zich keer op keer weerkaatsen in de talloze spiegels van een kleedkamer bovenin de Amsterdamse Stadsschouwburg. De bezitter ervan buigt zich voorover en roept balorig in het bandrecordertje: 'Pierre is een heel goede acteur. Trouwens, Gijs en Peter ook.'

Gijs Scholten van Aschat, Peter Blok, Pierre Bokma en Jaap Spijkers staan voor het eerst in deze constellatie tezamen op toneel. In Cloaca, een nieuw stuk van Maria Goos dat Willem van de Sande Bakhuyzen regisseert. Bij Het Toneel Speelt (HTS), de club van Ronald Klamer en Hans Croiset, waar ook Goos' Familie uitkwam. De bezetting van HTS wisselt per productie; maar in het geval van Cloaca en Familie kom je een aantal dezelfde namen tegen.

Jaap Spijkers (44) is in die context een buitenstaander. De anderen zijn ook nog eens een vriendenclub uit Maastricht; Spijkers komt van de Arnhemse toneelschool en richtte direct na afstuderen met dertien medestanders De Trust op. Sinds 1988 speelde hij uitsluitend in Trust-verband, naast zijn filmcarrière. Maar toen Ronald Klamer hem een jaar of anderhalf geleden benaderde voor een rol in een stuk van Goos zei hij vrijwel meteen ja.

'Met Familie heeft het die zwarte humor gemeen. Ik vond dat echt een keihard stuk! Maar wel waar ook, ráák. Hier, in Cloaca, draait het nu om een stel vrienden dat erachter komt dat hun vriendschap niet goed onderhouden is. Vrienden die op basis van die veronderstelde vriendschap eigenlijk heel nonchalant met elkaar omgaan en de meest verschrikkelijke dingen laten passeren.

'Bij eerste lezing hebben we hartelijk gelachen. Zo'n eerste keer samen - iedereen zet z'n beste beentje voor, de één is o zo witty, de volgende super tongue-in-cheek, de derde lekker dramatisch. . . Dat wil wel van het papier komen. Maar vervolgens ga je de repetitieruimte in en denk je: Jezus, dit is niet leuk. Dit is náár! Je komt eruit, en je denkt: ik heb een borrel nodig!'

Jaap Spijkers had ja gezegd voordat-ie het wist. Hij negeerde het stemmetje in zijn achterhoofd dat waarschuwde over de afspraak met Theu Boermans. Die inhield dat Spijkers exclusief voor Boermans' Theatercompagnie zou spelen. Het was geen contractuele kwestie (meer), het was een afspraak tussen vrienden, vrienden die sinds 1984 op toneelgebied lief en leed hadden gedeeld. Het was een breuk en het kwam hard aan. 'En, zoals dat bij Theu werkt: dan gelden andere afspraken ook niet meer', zegt Spijkers een tikje meesmuilend. 'Pas achteraf dacht ik: ik had moeten overleggen. Ik dacht ook: dit is blijkbaar toch wat ik wil.'

Het was, ook toen al, een tijd van troebelen. Het samengaan tussen Art & Pro en De Trust in De Theatercompagnie stond op stapel. Maar al voor de fusie had Spijkers laten weten op te stappen bij de groep. Zijn groep die furore had gemaakt met de 'geweldsstukken' van Werner Schwab, werk van Rainald Goetz, Gustav Ernst.

'Laten we in godsnaam op het hoogtepunt in sneltreinvaart tegen een muur aan rijden - dat riepen we nog. In plaats van dat de benzine opraakt en de accu leeg; zoals nu toch is gebeurd. Tja. Akelig. Het voelt alsof je het kindsdeel van je vader hebt vergokt in het casino. Ik heb toch goddomme ook dat zwembad tot theater staan verbouwen in de avonduren. We hebben allemáál bijgedragen aan het feit dat het van helemaal niets tot een gezelschap kwam dat meetelt! En dat nu, als een ballon waar het knoopje uit is, pfrrrt - leegloopt. Ja, ik ben er droevig om geweest.'

Jaap Spijkers hield altijd nogal van dat familiegevoel van een vast gezelschap - toch mist hij het nu maar zelden. Het is ook niet meer zo de tijd van vaste, grote groepen; veel clubs hebben een bescheiden kern en 'lenen' er per productie acteurs bij. Opmerkelijkerwijs sluit Het Toneel Speelt-concept goed aan bij die tendens.

Het voelt nog niet als zijn groep, zegt hij, logisch. Na Cloaca staat hij in elk geval in een stuk van Alex van Warmerdam en gaat hij een opera doen (echt zingen) van componiste Mariecke van der Linden.

Spijkers is niet iemand die zelf de spotlights of de media snel zal opzoeken. Veel foto's of interviews kom je in de archieven niet tegen. 'Zo zit ik niet in elkaar.' Nog steeds praat hij met terughoudendheid over de strubbelingen in De Trust. 'Ik had op het hoogtepunt van de crisis de telefoon kunnen pakken, maar dat is niets voor mij.'

Toch, tegelijkertijd, verslijt hem niet voor een stugge vent als Henk Woldring uit De Poolse Bruid, filmhit uit 1998; de glamour (buitenlandse nominaties en prijzen) die die film ten deel viel, vond Spijkers heerlijk. 'Rode lopers, mooi pak, een beetje je eigen leven spelen, leuk. Het heeft ermee te maken dat ik ook erg trots was op die film, man, ik had 'm echt overal wel willen verkopen. Het was een klein ding, een kleinood, natuurlijk; maar ik speelde er een belangrijke rol in, ik had er hard aan gewerkt. .'

Hij denkt wel met enige regelmaat over iets bestendigers, voor op termijn. Soms trekt de regie, soms denkt hij aan een eigen gezelschap. 'Als je een klas van een toneelschool bij elkaar weet te houden - dan is dat wel wat. Er is voor hen nu núl vooruitzicht om bij een groep te komen en je ziet dan ook dat veel jongeren eerst maar BN'er proberen te worden. Dat lijkt nu de weg naar de begeerde rol. Beginnen in een STER-spotje, een soap. Als alternatief zou je een eigen groep kunnen beginnen. Maar of ik daarin nou het voortouw moet nemen . . . Niet serieus. Ik ben geen artistiek leider.'

Nee, hij bevindt zich momenteel in een behaaglijk vacuüm dat nog wel even mag voortduren. Mijmert: 'Het klinkt misschien onprofessioneel, maar ik realiseer me nu vaak wat een exclusief gebeuren het theater wel niet is. Dan kijk ik op een dinsdagmorgen om me heen: heee, daar zit Peter, daar Pierre, Gijs. Zo meteen gaan we aan het werk, doen we precies wat we willen, achter gesloten deuren. En dan komt er publiek. En je kunt spelen tot je een ons weegt: nooit zullen zoveel mensen je zien als een keer in die reclame. Geloof me, dat heeft wat.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden