Jevgeni Svetlanov, ijzeren rasmuzikant

Als uit een andere wereld kwam Jevgeni Fjodorovitsj Svetlanov begin jaren negentig het Nederlandse muziekleven binnenzeilen. Een Russische brombeer die het Residentie Orkest naar grote hoogten tilde....

EIND mei had het er van moeten komen bij het Residentie Orkest: een ongestoorde serie uitvoeringen van Jevgeni Svetlanovs Eerste symfonie uit 1956, onder leiding van Svetlanov. Op de oorspronkelijk geplande Nederlandse première wilde geen zegen rusten. Groots georkestreerd, en handelend over 'de mens, de wereld om hem heen en het leven van alledag', had het opus in 1998 al eens tot klinken moeten komen in Den Haag, ter gelegenheid van Svetlanovs zeventigste verjaardag. Die uitvoering verviel omdat de Rus de repetitietijd te kort vond.

Tweeëneenhalf jaar later - Svetlanov was als chef inmiddels uitgeluid - speelde het Haagse electriciteitsnet voor stoorzender, en moest de Anton Philipszaal worden ontruimd voor er een noot van de Svetlanov-symfonie had geklonken. Een tweede geplande uitvoering ging wel door. Volkskrant-criticus Hans Heg hoorde 'een componist van het grote gebaar'. Het stuk kwam 'uit een ander tijdperk', maar was 'een tweede tocht naar Den Haag waard'.

Nu het eindelijk had moeten gaan zoals het moest, is de laatste barrière ingetreden. Svetlanov overleed zaterdag in Moskou, 73 jaar oud. Het Residentie Orkest is geschokt. Svetlanov, de man die het orkest van 1992 tot 2000 'enorme Schwung' gaf, krijgt volgens voorlichter J. Sinnige een 'passend eerbetoon'. Gehoopt wordt dat zijn opvolger Jaap van Zweden de uitvoeringen eind mei overneemt.

Als uit een andere wereld kwam Jevgeni Fjodorovitsj Svetlanov begin jaren negentig het Nederlandse muziekleven binnenzeilen. In 1965, toen nog als chef van het Bolsjoj-theater, stond hij als gast al eens voor het Residentie Orkest. Daarvoor dirigeerde hij, in het koudst van de Koude Oorlog, het Amsterdams Philharmonisch. Dat waren incidenten. Pas na de ineenstorting van de Sovjet-Unie, toen hij met zijn Russisch Staats Symfonieorkest de ene spectaculaire tournee na de andere maakte, werd ook in het Westen zijn formaat herkend.

Het was het formaat-Kiril Kondrasjin en Gennadi Rozdjestvenski. Maar van de kosmopolitische flair van deze dirigerende landgenoten had hij weinig. Het geheim van Svetlanovs muzikale wilsoverdracht stak op een onbekende plaats achter het middenrif. Svetlanov was een man van plastische gebaren en weinig woorden.

Bij zijn eerste gastrepetitie in 1991 in Den Haag schijnt hij drie verstaanbare uitdrukkingen te hebben gebezigd, waaronder 'piano' en 'pauze'. Het Residentie Orkest, zwalkend na het vertrek van zijn vorige chef Hans Vonk, herkende in de Russische brombeer wel onmiddellijk de ijzeren rasmuzikant, en vroeg hem na een groots 'Russisch' optreden (met Tsjaikovski, Rachmaninov, Prokofjev) onmiddellijk als chef.

Een voorstel waarmee de Rus tot veler verbazing instemde. Het gerucht dat hij Den Haag als westerse standplaats vooral verkoos wegens de mogelijkheid tot zeevissen, kreeg gehoor bij het orkest, dat hem hengels schonk en meeging op de boot. Maar dat waren nevenverschijnselen bij een unieke muzikale alliantie, waarin Svetlanov het Residentie Orkest naar grote hoogten tilde. Dat deed hij vooral in werk van zijn favorieten Tsjaikovski en Sjostakovitsj. Maar ook in grofgeborstelde, ongekend 'duidelijke' en intense Brahms-, Mahler- en Brucknervertolkingen.

Pogingen om Mozart en Schubert van 'Russisch' cachet te voorzien misten hun doel, maar van belang waren Svetlanovs excercities met minder bekende Russen als Mjaskovski en Tanejev.

Dat een ventilator hem tijdens concerten verkoeling moest brengen, wekte bezorgdheid. Lever en ingewanden, bespoeld met wodka, vroegen rond 1998 om verlichting van de werkdruk. Maar Svetlanov bleef graag komen, al bleef zijn aanwezigheid buiten de concertzaal doorgaans beperkt tot een wandeling over het Spui, in sjofel trainingspak.

Svetlanov studeerde in Moskou bij de componist Sjaporin, de pianist Neuhaus en de dirigentenpedagoog Gauk. Over zijn Sovjet-carrière (de Bolsjoj-sopraan Galina Visjnevskaja schilderde hem in haar memoires meedogenloos af als een 'dictatortje') liet hij zich niet uit. De authenticiteit van zijn compassie met de 'ontberingen van het Sovjetvolk' in zijn eerste symfonie zal een raadsel blijven. Makkelijker, hopelijk, zullen de talloze opnamen zijn te vinden die hij maakte voor de Sovjet-staatsradio en het platenlabel Melodia. Grandioos is zijn cd-opname met het Residentie Orkest van Brahms' Eerste Symfonie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.