Jeugdjournaal in de export

Het Nederlandse jeugdjournaal blijkt een goed exportproduct. De formule is een groot succes in onder meer Zuid-Afrika. 'Als een kind iets bijzonders heeft meegemaakt, maakt het niet uit of hij wit of zwart is.'..

Mannen die om elf uur 's ochtends al stomdronken rond strompelen, gehavende vrouwengezichten, jonge meisjes met dikke buiken en kinderen die met gescheurde, bevuilde kleren en sandaaltjes van rubberen banden tegen scheve huisjes van hout en golfplaat leunen.

Een half uur buiten het centrum van Johannesburg ligt Platform 5. Een squatercamp, ofwel een illegale township, waar alle problemen van Zuid-Afrika -armoede, werkloosheid, huiselijk geweld, alcoholisme, tienerzwangerschappen en aids -samenkomen.

Niet bepaald het ideale decor voor een luchtig kinderprogramma. En toch neemt journaliste Thando Koti (23) tussen de doffe ellende van Platform 5 een item op voor het Zuid-Afrikaans jeugdjournaal Kids News Room. Althans, dat probeert ze. 'Kan die man even weg', vraagt ze terwijl ze straatinterviews tracht te houden met buurtkinderen.

Een tandeloze, beschonken bewoner loopt schreeuwend en met een hamer zwaaiend iedereen, inclusief Koti en haar cameraman, de stuipen op het lijf te jagen. De dronkaard wordt hardhandig door twee politiemannen verwijderd. Dan nog even een groepje luidruchtig dobbelende mannen tot stilte manen -'Ik kan mezelf niet verstaan!', roept Koti -en de opname kan beginnen.

Platform 5 staat bij Kids News R oom (KNR) in de belangstelling omdat er vandaag door twee schoolkinderen maaltijden worden uitgedeeld aan de bewoners. Karishma Parbhoo en Keshni Manikami (beiden 12) bedachten dit voedselprogramma omdat ze twee van de vijftien gekozen jeugdministers van Zuid-Afrika zijn.

Bij het South African Youth Ministers Project spelen de kinderen een jaar lang het Zuid-Afrikaanse parlement na en moeten ze een positieve bijdrage leveren aan ZuidAfrika. Leaders of tomorrow today, prijkt er op hun T-shirts.

Uit grote pannen scheppen de meisjes, die om de hoek van Platform 5 op school zitten, bakjes vol rijst met bonen en lamsvlees in Indiase curry. 'Het is waarschijnlijk de enige keer deze maand dat ze vlees en groente te eten krijgen', zegt een omstander.

Hongerlijdende kinderen een paar honderd meter van je school vandaan is andere koek dan een pasgeboren ijsbeertje in Artis of de nieuwste spelletjesrage op het schoolplein. Natuurlijk belicht het Nederlandse Jeugdjournaal ook armoede, oorlog en geweld, maar die dingen gebeuren op veilige afstand in andere werelddelen.

'Dit is Zuid-Afrika', zegt chef Robyn Smith (39) op de chaotische burelen van KNR. In het gigantische complex van de South African Broadcasting Corporation (SABC), de publieke omroep van Zuid-Afrika in Johannesburg, maakt Smith samen met haar tien jonge redactieleden de wekelijkse uitzending van KNR. 'Zuid-Afrikaanse kinderen hebben een ander leven dan Nederlandse', vervolgt Smith. 'Armoede is voor het grootste deel van onze jeugd dagelijkse realiteit. Dus moet je het daar als kinderjournaal over hebben.'

Kids News Room is sinds eind oktober 2004 voor kinderen tussen de 8 en 12 jaar op SABC 2 en is onderdeel van het Kids News Network-project. Een initiatief van Free Voice, de Nederlandse organisatie voor media in ontwikkeling. Tegelijkertijd begon Free Voice de kinderjournaals 10 Minuten in Suriname en Future Makers in Afghanistan. De drie landen hebben een ding gemeen: het zijn samenlevingen die uit gescheiden etnische groepen bestaan. Met een nieuwsprogramma hoopt Free Vo i c e vooroordelen bij kinderen weg te nemen.

De journaals zijn met behulp van workshops door redactieleden van het Jeugdjournaal van de NOS opgezet. Het project, dat door 1,8 miljoen euro van de Nationale Postcode Loterij tot stand kwam, loopt 18 maanden. Daarna moeten de kinderjournaals zelf aan financiering komen.

'Van de drie landen waar het project loopt, zal het in Zuid-Afrika het minste problemen opleveren om KNR op de buis te houden', voorspelt projectleider Pyns Bosker van Free Voice. Niet alleen omdat KNR erg populair is bij de doelgroep -dat zijn alledrie de nieuwsprogramma's volgens hem -maar omdat de SABC een heel professionele organisatie is. 'Qua techniek zijn wij zelfs verder dan de NOS', meent KNR-chef Smith.

Maar het lijkt een onmogelijke klus om een objectief en waarheidsgetrouw journaal te maken voor kinderen in een land dat al haar onschuld verloren heeft. Aan de twintigduizend moorden, vijftigduizend verkrachtingen en vierduizend ontvoeringen die er jaarlijks in Zuid-Afrika plaatsvinden, ontkom je als nieuwsprogramma toch niet?

'Het vervelende nieuws kunnen wij als kinderjournaal niet wegpoetsen', zegt Smith. 'Maar we kunnen de onderwerpen wel in een andere vorm gieten. Uit gesprekken met schoolkinderen bleek dat ze positieve verhalen willen zien over leeftijdgenootjes.'

Zo maakte KNR een item over een ontvoerd jongetje, maar alleen omdat hij weer wist te ontsnappen aan zijn gijzelnemers. Zijn moed leverde hem een medaille op. Of het verhaal over afgebrande krotten in een township door omgevallen fornuisjes met parafine, een veel voorkomend probleem onder arme zwarte Zuid-Afrikanen.

Bij dat item benadrukte KNR niet de ravage achteraf, maar de redding van twee kinderen uit een van de brandende hutten. Smith: 'Je kunt ze beter hoop geven dan angst aanjagen.'

Ook grappig, vies en opmerkelijk nieuws komt bij KNR aan bod. Het programma wijdde een onderwerp aan een man die melk door zijn neus opzuigt en weer via zijn traanbuisje naar buiten weet te persen.

'Ik ben verbaasd over wat ze in zo'n korte tijd hebben bereikt', zegt Marga van Beusekom. De eindredacteur van het Nederlandse Jeugdjournaal leerde de redactie van KNR een halfjaar geleden samen met collega Talitha Boogaard hoe een kinderjournaal wordt gemaakt. Ze leerden de redactie technieken om kinderen te interviewen, nieuwsteksten te schrijven voor kinderen, en ingewikkelde onderwerpen inzichtelijk te maken voor jeugdige kijkers.

'Er zijn twee vuistregels', zegt Van Beusekom. 'Altijd alles uitleggen en altijd voor een positief slot kiezen. Dat is in Zuid-Afrika natuurlijk moeilijk, maar ik vind dat ze het erg goed doen.'

Op de redactie van KNR zijn ze ook niet ontevreden, maar op sommige basisprincipes van het televisie maken moet af en toe nog gehamerd worden. 'Beeld is essentieel bij televisie', zeggen chef Smith en eindredacteur Hasina Kathrada tegen de redactie tijdens de wekelijkse vergadering.

De jonge, springerige redactieleden zitten op tafels of op de grond terwijl ze aandachtig naar Smith luisteren. Bij het item over kinderen uit een klein plaatjse die kilometers naar school moeten lopen omdat er geen geld is voor een bus, vindt Smith dat de cameraman het onderwerp beter had kunnen verbeelden. Smith: 'Kinderen houden niet van stilstaand beeld. Bij het onderwerp van die lopende schoolkinderen wil ik dan ook bewegende kinderbeentjes zien.'

Smith's commentaar klinkt als een vanzelfsprekendheid. Maar KNR is nog geen geoliede machine. De redactieleden van KNR zijn tussen de 21 en 29 jaar en hebben weinig tot geen ervaring als televisiemakers. Ze zijn allemaal zwart. 'Wij moesten met KNR het wiel helemaal opnieuw uitvinden en dan kun je geen mensen met vastgeroeste ideeën gebruiken', zegt Smith, zelf een dochter van een blanke moeder en een kleurling, een halfbloed vader.

'Daarom hebben we voor jonge redactieleden en presentatoren gekozen. Dat ze allemaal zwart zijn, is niet zo raar: dat is 80 procent van Zuid-Afrika. Ik verzeker dat hun achtergrond geen invloed heeft op het uitkiezen van onderwerpen.

'Als een kind iets bijzonders heeft meegemaakt, maakt het niet uit of hij wit of zwart is. Wij zijn geïnteresseerd in kinderen en willen dat ze over elkaar leren.' Zwarte redactieleden zijn vooral handig, vindt Smith. 'Wij bedienen een uniek publiek dat naast het Engels en Afrikaans, negen zwarte talen spreekt waarvan al onze redactieleden er twee spreken. Dat kunnen blanke Zuid-Afrikanen niet.'

KNR wil niet alleen kinderen informeren, maar ook een kweekvijver zijn voor jong talent. Het mooiste voorbeeld daarvan is misschien wel Tsepo Moleko (24). Een halfjaar geleden vulde hij zijn dagen met koffie schenken en broodjes smeren in de kantine van SABC. Maar toen hij van KNR hoorde, meldde hij zich bij chef Smith.

sepo vertelde me dat hij niets liever wilde dan 'T televisiejournalist worden. Hij had geen geld om te studeren en had ook geen ervaring, maar hij was zo gemotiveerd dat ik hem wel aan moest nemen.' Moleko bleek een natuurtalent als televisiemaker.

Tien jaar na de afschaffing van de apartheid heeft de witte minderheid heeft nog altijd de economische macht, terwijl 80 procent van de beroepsbevolking in de townships werkloos is. De grote verschillen tussen wit en zwart veroorzaken ongekend hoge criminaliteitscijfers. En Zuid-Afrika heeft het hoogste aantal hiv-besmettingen (bijna 5 miljoen) ter wereld. Heeft een jeugdjournaal wel prioriteit in een land met zoveel ellende?

Hoewel Bosker van Free Voice ook kritiek heeft op KNR -hij vindt het programma niet kritisch genoeg over de Zuid-Afrikaanse overheid -vindt hij het wel belangrijk. 'Wij moeten kinderen zo objectief mogelijk informeren over de wereld om ze heen. En hoe geïnformeerder kinderen zijn, hoe beter ze in staat zijn op te groeien als kritische mensen. Informatie verbreedt hun horizon.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden