reportage

Jeugdige 'citoyens' behoeden voor radicale islam

Franse kinderen worden op school tot volwaardige burgers gesmeed. Sinds de aanslagen in Parijs klinkt bezorgdheid: werkt het nog wel? De waarden van de republiek op een basisschool in een banlieue.

Leraar Rachid Segueur van basisschool Romain Rolland in Bobigny met leerlingen voor zijn klaslokaal.Beeld Steven Wassenaar

'De vrijheid van meningsuiting is heel belangrijk voor ons land', zegt onderwijzer Rachid Segueur. 'In welke belangrijke tekst is dat vastgelegd?'

'De verklaring van de rechten van de mens en de burger', zegt een 10-jarig jongetje van Algerijnse afkomst.

'Precies! Uit 1792! De universele verklaring van de rechten van de mens werd pas in 1948 opgesteld. Lang voor die tijden zeiden wij hier in Frankrijk: wij hebben vrijheid van meningsuiting.'

De kinderen van basisschool Romain Rolland in de Parijse voorstad Bobigny luisteren aandachtig. Ze komen oorspronkelijk uit Algerije, Mali, Guinée-Conakry, Congo, Servië en nog een handjevol andere landen. Rachid Segueur moet ze niet alleen leren schrijven en rekenen, hij moet Franse citoyens van ze maken. Burgers die in de waarden van de Republiek geloven, ook als ze thuis te horen krijgen dat de Koran de enige betrouwbare leidraad voor het leven is.

Functioneert de school van de Republiek nog wel? In januari werd de minuut stilte voor de slachtoffers van Charlie Hebdo op zeker tweehonderd scholen verstoord. In Nice werd een 8-jarig jongetje op het politiebureau verhoord, omdat hij gezegd had 'aan de kant van de terroristen te staan'. Deze reacties veroorzaakten een schok die aan paniek grenst. Waartoe zullen deze kinderen ooit in staat zijn, als ze nu al vinden dat je best iemand mag doodschieten om een tekening van de profeet?

'Wij hebben ook dat soort geluiden gehoord', zegt Patricia Oreste, de doortastende directeur van basisschool Romain Rolland. 'Jongetjes die zeiden: ze hebben de profeet beledigd, ze hebben het zelf uitgelokt. Ik heb ze daarop aangesproken. Toen krabbelden ze terug. Wij zijn neutraal, zeiden ze. Ik zei: als er iemand wordt vermoord, kun je niet neutraal zijn', aldus Oreste.

Mutsje

Sinds 2004 zijn hoofddoekjes verboden op Franse scholen, maar na de aanslagen zochten sommige meisjes de grenzen op. Oreste: 'Ze bedekten hun haar gedeeltelijk, niet met een hoofddoekje, maar met een soort mutsje. Ook een paar medewerkers van de naschoolse opvang deden dat. Dat was een provocatie die ik niet kon tolereren.'

De scholen van de banlieue moeten kinderen wapenen tegen de lokroep van de radicale islam. Een centraal begrip daarin is de laïcité, de scheiding van kerk en staat. In openbare instellingen gelden slechts de wetten van de Republiek. Geloven doe je thuis maar. Dat betekent bijvoorbeeld dat leerlingen niet op religieuze gronden mogen weigeren gemengd te sporten of lessen in de evolutieleer te boycotten.

Dit heldere concept is niet altijd even eenvoudig te handhaven op scholen met veel moslimleerlingen. De laïcité loopt gevaar, omdat steeds meer kinderen op school hun geloof willen belijden, klagen sommige docenten. Volgens de officiële waakhond Observatoire de la Laïcité valt het allemaal reuze mee en gaat het slechts om 'zeldzame gevallen'. Het debat wordt op hoge toon gevoerd, maar cijfers over het aantal incidenten zijn niet voorhanden.

Volgens schooldirecteur Oreste is de laïcité best te handhaven, maar is het soms hard werken. 'Laatst heb ik nog een delegatie van moeders met hoofddoekjes over de vloer gehad die kwamen klagen over seksuele voorlichting. Gemengd sporten is ook altijd een probleem. Sommige meisjes komen met een doktersverklaring dat ze niet mee kunnen doen aan het schoolzwemmen. Daar doe je niets aan', zegt Oreste. Onderwijs over de Holocaust is evenmin vanzelfsprekend in een buurt waar antisemitisme veel voorkomt, aangeblazen door het conflict in het Midden-Oosten. 'Maar we hebben oudere dames laten vertellen over hoe ze de oorlog als onderduikster hebben overleefd. Dan hebben die kleine jongetjes wel tranen in hun ogen', zegt Oreste.

Aan de maaltijd in de kantine 's middags. De oudste leerlingen bedienen de jongste.Beeld Steven Wassenaar

Betonrot en verloedering 

De école primaire Romain Rolland telt 300 leerlingen van 60 nationaliteiten. Veel kinderen komen uit de nabijgelegen Cité de l'Etoile, waar de idealistische droom van de architect - betaalbare arbeiderswoningen met veel groen - allang is uiteengespat in betonrot en verloedering. 's Ochtends staan de ouders met hun kinderen voor de school. Als de poort opengaat, mogen alleen de kinderen doorlopen. De ouders blijven achter, alsof ze hun kind op symbolische wijze aan de staat geven om er een echte Fransman van te maken. Jarenlang functioneerde dit systeem uitstekend. De école de la République was een formidabele integratiemachine. Generaties Italianen, Belgen, Polen en Spanjaarden werden er tot Fransen gesmeed. Premier Valls, geboren in Barcelona, is er een goed voorbeeld van.

Volgens de republikeinse ideologie belichaamt Frankrijk universele waarden van vrijheid, gelijkheid en broederschap. Iedereen kan een volwaardige burger worden, ook al komt hij uit de verste uithoeken van Afrika of Azië. Helaas botst deze mooie gedachte op een werkelijkheid waarin immigranten met grote achterstand arriveren in een land dat weinig werk genereert.

Een zwart jongetje, Seydou, komt de kamer van de directeur binnen. Hij heeft een enorm litteken op zijn wang, aangebracht door zijn moeder, die uit de ouderlijke macht is ontzet vanwege haar gewelddadige gedrag. 'Hij wil niets van vrouwen weten. Hij slaat altijd meisjes, soms drie of vier keer per dag. Tegen zo'n jongetje kun je moeilijk over de laïcité beginnen', zegt Oreste. 'Bovendien: vroeger was de school een sociale lift. Dat is niet langer zo. Wat zeg je tegen jongetjes die zien dat hun broers de school niet afmaken, maar veel geld verdienen met drugs dealen?'

In Frankrijk wordt vaak op problemen gereageerd door hoogstaande principes te belijden. Onderschrijven kinderen de waarden van de Republiek niet? Dan eisen we gewoon keihard dat ze dat wel doen!

Niet meer mee op schoolreisje

Na de aanslagen van januari eisten politici dat de Marseillaise vaker op school gezongen zou worden. Ex-staatssecretaris Rama Yade vond dat moeders met hoofddoekjes niet langer mee mogen als begeleider op schoolreisje. 'Dat betekent dat we hier geen schoolreisjes meer kunnen organiseren', zegt Oreste.

Tegenover die vurig beleden principes staat nogal eens een jarenlange verwaarlozing van de realiteit. Het selectieve Franse onderwijs is slecht toegesneden op achterstandsgroepen: nergens is de invloed van sociale afkomst op de schoolresultaten zo groot.

In het Franse schoolsysteem kunnen leraren punten verdienen met dienstjaren. Hoe meer punten, hoe meer kans op een populaire post, bijvoorbeeld in een goede wijk van Parijs. Gevolg hiervan: doorgewinterde rotten zitten vaak op de gemakkelijkste scholen, jonge leerkrachten staan voor de moeilijkste klassen in de voorsteden. Oreste: 'In de voorsteden werken ook veel ongediplomeerde leraren, omdat er zo'n tekort is. Sommigen hebben alleen een middelbare schooldiploma.' Die spanning tussen theorie en werkelijkheid kan gevaarlijk zijn, zegt ook Oreste. Moslims kunnen de laïcité zien als een anti-religieuze aanval van een samenleving die verder weinig voor ze doet.

In de klas van Rachid Segueur zit een jongetje uit Egypte. 'Is hij met Napoleon meegekomen?', vraagt een klasgenoot.

'Nee, dat was heel wat langer geleden', lacht Segueur. Vervolgens hamert hij de waarden van de Republiek er nog eens in: 'We zijn allemaal heel verschillend. Zelf kom ik ook niet uit een familie die sinds generaties in Frankrijk woont. Toch zijn we allemaal gelijk. We hebben allemaal dezelfde rechten en plichten.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden