'Jeugd van Hedy was voedingsbodem voor activisme'

Van haar moeder leerde Hedy d'Ancona (79) de betekenis van onafhankelijkheid. Ze was als voorvechter van gelijke rechten, als minister en als mens een leven lang strijdbaar, maar zelden fanatiek. Zondagmiddag houdt ze in de Rode Hoed in Amsterdam de Socrateslezing, een traditie van het Humanistisch Verbond. 'Ze is activistisch op een geduldige manier.'

Hedy d'Ancona met Aat Veldhoen, de 'vrouwenman', 'de beste die ik ooit gehad heb'. Beeld Jiri Buller

'Ze doet nog steeds mee aan iedere demonstratie die haar aanspreekt. Ze slaat geen keer over.' Hadassah de Boer is dochter uit het eerste huwelijk van Hedy d'Ancona, met de psychiater Guus de Boer. Hadassah ziet haar moeder als een activiste, tot op de dag van vandaag. 'Zij demonstreert en ik sta met mijn vriend nog net niet op de meubelboulevard. Ik bewonder het wel. Ik heb een 79-jarige moeder die strijdbaarder is dan ik.'

Het trekt sporen in een bestaan. Hadassah vertelt: 'Het ging thuis altijd over dingen die niet eerlijk waren. Wat goed is en wat slecht is kreeg je met de paplepel ingegoten. Dan kwam je over de vloer bij een vriendje en lag daar De Telegraaf op tafel. Oef, dacht je dan, oef, De Telegraaf!'

Voedingsbodem voor activisme

Waar komt het vandaan? Hadassah: 'Zoals Hedy altijd zegt: het persoonlijke is politiek. Hedy's moeder had een zwaar leven, haar Joodse vader is vermoord. De jeugd van Hedy was een voedingsbodem voor activisme.'

D'Ancona behoorde jarenlang tot de boegbeelden van het feminisme en de sociaal-democratie in Nederland

In oktober wordt ze 80. 'Het verstoort mijn fundamentele gevoel van prettigheid allerminst', schreef ze over ouder worden en oud zijn in de bundel Lange leve kunst. Oké, de ouderen zijn de opvreters van de pensioenen, de uitvreters van de zorg. 'Dag in dag uit word ik eraan herinnerd dat ik tot een problematische leeftijdsgroep behoor.' Ze voelt zich niet aangesproken door het zelfbeklag van 50Plus. Evenmin wil ze weten van vakbondsjongeren die betogen dat solidariteit met de als konijnen uitdijende groep van senioren zijn grenzen heeft bereikt.

Zo Amsterdams

Hedy d'Ancona is Amsterdams tot in haar poriën. Opgegroeid in Leiden was Amsterdam haar vurig verlangen. Ze heeft er in Het Parool beeldend over gesproken: 'Ik huiver nog regelmatig bij de gedachte dat ik mij had laten inpakken door weet ik wat voor studie aan de Leidse universiteit. Dat ik in grijze plooirok en idem getint twinset, met pennyshoes aan mijn voeten en een mandje aan mijn arm - het toenmalige uniform van de vrouwelijke corpsstudenten - in de armen van een Leidse heer was beland en nu mijn dagen zou moeten slijten in een herenwoning in Oegstgeest.'

Ironische mildheid

Hedy d'Ancona is charmant, snel en geestig. Ze bekijkt de opwinding met ironische mildheid, ze ziet hoe 'kinderen' steeds vaker belangrijke functies vervullen. 'Zo'n schattig meisje, en nu al hoogleraar in de macro-economie!' Hedy d'Ancona laat zich door anderen de vreugde van het ouder worden niet afnemen. Maar die anderen mogen haar ook niet de weg versperren naar de dood, wanneer het leven voltooid is.

Zondagmiddag houdt Hedy d'Ancona in de Rode Hoed in Amsterdam de jaarlijkse Socrateslezing, een traditie van het Humanistisch Verbond. Het gaat over ouderen en hun recht op zelfstandigheid en zelfbeschikking, tot aan de drempel van de dood. De discussie over het zogeheten voltooide leven loopt al jaren. Het thema is weer actueel nu in de kabinetsformatie D66 en ChristenUnie tegenover elkaar staan. D66 hangt aan de vrije wil, de individuele keuze. Voor de ChristenUnie en ook voor het CDA is het niet aan de mens te beschikken over leven of dood.

Eind jaren zestig was D'Ancona met Joke Kool-Smit grondlegger van de feministische beweging Man Vrouw Maatschappij. Smit had een essay geschreven in het literaire tijdschrift De Gids onder de titel Het onbehagen bij de vrouw. De pil was nog maar net in brede kring geaccepteerd; het recht op abortus moest nog komen. 'Eindelijk wordt de vrouw losgekoppeld van de konijnen', schreef Smit.

Bezonken liefde

Van Hedy d'Ancona is wel gezegd dat ze vaak ongelukkig is geweest, maar ook veel gelukkig. Ze trouwde jong met haar studievriend Guus de Boer. Daarna had ze relaties met de politicus Ed van Thijn en de theaterman Berend Boudewijn. Ze is al bijna twintig jaar met de beeldend kunstenaar Aat Veldhoen. Verhoudingen zijn moeilijk uit te leggen, maar ze heeft de relatie met Veldhoen uitgeroepen tot 'de beste die ik ooit gehad heb'. Ze noemt hem 'een vrouwenman'. Hij liep in 2005 tegen een herseninfarct op. Hij heeft zichzelf linkshandig schilderen geleerd. Praten is moeilijk. 'Hij is nog dezelfde', zegt Hedy.

Hedy d'Ancona in 1981 tijdens het abortusdebat in de Eerste Kamer. Beeld Wim Ruigrok

Strijdbaar

In 1971 was D'Ancona oprichter van het feministisch maandblad Opzij, ze werd bijna twintig jaar later minister van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur in het derde kabinet van Lubbers. Altijd was ze strijdbaar, zelden fanatiek. Ergens in geloven vindt ze mooi. Als het maar niet ontaardt in zendingsdrift.

Strijdbaarheid was in haar jeugd een manier van overleven voor haar en haar moeder. Die was op haar 34ste voor de tweede keer weduwe geworden. Ze bleef achter met vijf kinderen en een pensioentje dat borg stond voor armoede. 'Mijn moeder is het allerbelangrijkste voorbeeld in mijn leven', zei Hedy in een interview met De Telegraaf. 'Ik denk nog elke dag aan haar.' Hoe was ze? 'Rebels en opgewonden.' Wat was haar kracht? 'Nooit het slachtoffer uithangen.' Van haar moeder leerde Hedy de betekenis van onafhankelijkheid.

'Het is haar levensgeschiedenis', zegt Hans Simons die vijf jaar staatssecretaris van Volksgezondheid was naast minister D'Ancona. Ze was geen monomane, Haagse tijger. In de ingewikkelde praktijk van de politiek was ze 'geen regisseur van haar eigen toneelstuk', zoals biograaf Leonoor Meijer het typeerde.

Maatschappelijke ontwikkelingen

Simons: 'Ze is vooral geïnteresseerd in het antwoord op de vraag: hoe beïnvloed ik maatschappelijke ontwikkelingen? Ze wist dat in de Trêveszaal niet de concentratie van de macht zit.'

In 2012 kwam het Sociaal en Cultureel Planbureau met een rapport getiteld Sturen op geluk. Hoe als overheid in tijden van hufterigheid het geluksgevoel van de mensen te bevorderen. D'Ancona trok in Den Haag niet meer aan de touwen, maar het was een thema dat haar op het lijf geschreven staat.

De mantra was altijd dat de politiek er niet is voor het geluk van de mensen. Maar Hedy d'Ancona heeft het altijd nagestreefd, als activist, als bestuurder en als privé-persoon. 'Moeten we onze schaarse middelen niet besteden aan zaken die in de vorm van méér geluk een hoger rendement opleveren?', schreef ze in de bundel Lang leve kunst.

'Het leven wordt er lichter door, door Hedy's inbreng.' Wies Rosenboom is medewerker van het Landelijk Kennisinstituut Cultuureducatie en Amateurkunst in Utrecht. Vier jaar lang, tot 2016 was D'Ancona de ambassadeur van een samenwerkingsprogramma waaraan uiteindelijk 400 duizend ouderen deelnamen. Het was geen bezigheidstherapie, geen dagbesteding, het was serieuze kunstbeleving onder leiding van professionele kunstenaars. Rosenboom noemt als voorbeeld een dansstuk uit de Dansdagen van 2014, gemaakt door Andrea Leine. Het was bestemd voor dansers tussen de 63 en 80. 'Ontroerend mooi was het', herinnert Rosenboom zich.

Twijfel

En Hedy was de moeder van het spul. Zegt Rosenboom: 'Aanvankelijk had ze twijfel; ze wil niet betrokken zijn bij oudelullenprogramma's. Ze moet erin groeien. Maar dan zorgt ze als dagvoorzitter op weergaloze wijze voor een enthousiaste sfeer. Dat je nooit te oud bent voor kunst. Dat je door kunst en cultuur minder last kunt hebben van kwalen. Dat bracht ze met zoveel verve, dat ik dacht: jeetje, is die al bijna 80? Niks 80. Ik vond het echt indrukwekkend.'

Bij haar 75ste verjaardag werd Hedy d'Ancona geïnterviewd door haar lijfblad Opzij. Daaruit: 'Ik zit trouwens weer in een klein actiegroepje.' En: 'Je móet iets doen.' En ook nog: 'Niets doen is geen optie.'

Maja van Hall, de vooraanstaande beeldhouwer, is al bijna veertig jaar bevriend met Hedy. Ze herinnert zich de eerste ontmoeting als de dag van gisteren: 'Ik had gedacht: ze zal wel zo'n tef-londame zijn, eentje waar de dingen van af glijden als water van een eend. Maar wat een energie en betrokkenheid! Ik was meteen verkocht.'

Wat de vrouwen van Man Vrouw Maatschappij wilden was een eerlijke verdeling van taken en bezigheden, of zoals D'Ancona het noemt, van 'het binnenleven en het buitenleven'.

Hedy d'Ancona als minister van WVC in 1994. Ze onthult 'De Ingetogen Vrouw' van beeldhouwster Charlotte van Pallandt in het Amsterdamse Begijnhof. Beeld ANP

Ongelijkheid

'Dat is niet gelukt', heeft ze een en andermaal vastgesteld, in alle eenvoud. 'Op een wezenlijk niveau zijn we nauwelijks verder', zei ze in Opzij. Twee jaar geleden stelde ze vast in Het Parool: 'De grote makke van Hollandse vrouwen is dat ze nog altijd zo onzeker zijn over hun capaciteiten. Zo bang. Zo faalangstig. Daar moeten we echt vanaf.'

Ze kan de ongelijkheid voor zichzelf goed verklaren. Eerlijke verdeling gaat een tijdje goed. 'Ook mannen blijken dan een plant in leven te kunnen houden.' Maar daarna komen er kinderen. Dan wordt het tere bouwwerk verwoest. De vrouw levert werktijd in en blijft meer thuis, omdat de vrouw minder verdient. De man voorziet dat hij als parttimer net zo goed meteen van het carrièrepad kan afslaan naar een zijpaadje. Hedy in De Telegraaf: 'En uiteindelijk, zo blijkt, vinden vrouwen het gewoon leuker dan mannen om voor kinderen te zorgen en van hen te genieten.'

In BN/De Stem zei ze: 'Voor veel vrouwen geldt dat hun feitelijke emoties bij hun privé-leven liggen en dat vind ik niet kwaad.'

Ze was altijd vasthoudend op een niet radicale manier. Het is haar in feministische kring op het verwijt komen te staan dat ze heulde met de vijand. Maar ze is altijd een reformist geweest, een kind uit de school van de in 1987 overleden PvdA-leider Joop den Uyl.

Hedy d'Ancona met haar moeder.

Geduldig

Tot de literaire favorieten van Den Uyl behoorde Albert Verwey, dichter uit de stroming van de Tachtigers. Verwey schreef over de opdracht tot 'rustloos pogen'. De taal is gedateerd, het engagement blijft. Verwey in het gedicht Gij en wij saam: 'Aanvaard Uw taak, volvoer haar stil: heb lief en hoop en wees bereid.'

Maja van Hall: 'Ze is activistisch op een geduldige manier. Ze weet dat het jaren duurt voordat zo'n gedachtegoed als het voltooide leven maatschappelijk en politiek aanvaard is.' Hans Simons, haar voormalige staatssecretaris: 'Ze is behept met principiële overtuigingen en desondanks slaagt ze erin niet betweterig over te komen. Ze is een onafhankelijke vrouw, tegenover haar partij en tegenover de politiek. Het is haar levensgeschiedenis.'

Maja van Hall: 'Ze heeft een geweldige souplesse. Ze gaat overal ogenschijnlijk lichtvoetig doorheen. Dat komt doordat ze altijd positief is, altijd. Dat is haar smeerolie.'

In Opzij vergeleek D'Ancona de strijd om zelf het moment van de dood te bepalen met het gevecht om een vrije abortus. Uit vrije wil de dood opzoeken is in haar visie 'een logische afronding van een emancipatieproces. Het duurt een tijd, maar uiteindelijk wordt het geregeld.' In die zin is ze vasthoudend - altijd op een zachte manier. 'Mijn moeder is een zachte schroef', zegt dochter Hadassah.

C.V. Hedy d'Ancona

1937 Geboren in Den Haag

1962-1965 Producer Vara tv

1965-1975 Wetenschappelijk medewerker Instituut Sociale Geografie Universiteit van Amsterdam

1972-1981 Hoofdredacteur Opzij

1974-1981 Lid Eerste Kamer

1981-1982 Staatssecretaris van Emancipatie

1984-1989 Lid Europees Parlement

1989-1994 Minister van Wlezijn, Volksgezondheid en Cultuur

1994-1999 Lid Europees Parlement

2002 Aletta Jacobsprijs

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden