nieuwsEuropabeleid

Jetten zet het Europadebat in Nederland op scherp

Nederland werd tijdens Europese discussies over steunpakketten in de coronacrisis de kop van Jut van de zuidelijke landen. Nu pleit Rob Jetten (D66) voor een radicaal andere koers. Daarmee zet hij het Europadebat, ook binnen de coalitie, op scherp. 

Rob Jetten (D66).Beeld ANP

D66-fractieleider Jetten wil dat het hoofdstuk in het regeerakkoord over Europa wordt opengebroken. Door de coronacrisis is dat ‘op sommige punten achterhaald’, zei Jetten zaterdag in NRC. Hij pleit voor twee zaken die over de rode lijnen van VVD en CDA gaan: verdere stappen in de richting van een transferunie en de introductie van een vorm van Europese belastingen, bijvoorbeeld op grote techbedrijven.

Jetten verwijt premier Rutte en minister van Financiën Hoekstra een ‘continue verliesstrategie’ waarbij ze zich verschuilen achter de Tweede Kamer, ‘die in de afgelopen jaren van links tot rechts heel eurosceptisch is geworden’. ‘Het Europese herstelplan voor na corona is een tijdelijke, maar heel forse investering die we moeten doen.’

Breuk

Het is een breuk met de relatieve eensgezindheid die de coalitie uitstraalt in de coronacrisis. Ook D66 stak vorige maand een stokje voor de vurige wens van de linkse en rechtse oppositie om een apart plenair debat te houden over de Nederlandse inzet in Europa. Nu wil hij dat debat blijkbaar alsnog voeren.

Nederland kreeg tijdens Europese discussies over steunpakketten scherpe kritiek, vooral uit zuidelijke landen. Dat kwam onder meer door het hard uitgedragen standpunt tegen de uitgifte van ‘coronabonds’, de tijdelijke uitgifte van gezamenlijk schuldpapier. Vooral Hoekstra wekte wrevel met zijn suggestie onderzoek te doen naar de financiële buffers van Italië – terwijl in dat land de lijkenhuizen overvol raakten met coronaslachtoffers. Hij erkende nadien dat hij zich ‘te weinig empathisch’ had uitgelaten, maar dat kon de diplomatieke schade in landen als Italië en Spanje niet meer uitwissen.

Bewegingsruimte

Klopt het dat het kabinet zich achter een eurosceptisch parlement verschuilt? Frank Vandenbroucke, een universiteitshoogleraar aan de UvA die veel onderzoek doet naar de maatschappelijke betekenis van de EU, beaamt dat er meer bewegingsruimte is dan vaak wordt aangenomen. Hij ziet, onder meer in een groot onderzoek uit 2018 onder 19 duizend Europeanen uit dertien EU-lidstaten (waaronder Nederland), een ‘zwijgende meerderheid’ die wel degelijk voor grensoverschrijdende solidariteit te porren valt.

‘We zien dat ook in recenter onderzoek bevestigd. Het is opmerkelijk en heeft ook ons verrast.’ Hij voegt er direct aan toe dat het cruciaal is hoe die solidariteit wordt ingevuld. ‘Burgers vinden het belangrijk dat je solidariteit verbindt aan voorwaarden.’ Dat doet het kabinet ook, ‘maar het was ongelukkig dat Hoekstra die voorwaardelijkheid achteruitkijkend formuleerde – zo van: jullie hebben je huiswerk niet gedaan – in plaats van gericht op de toekomst. En zo’n zeer moraliserende benadering werkt sowieso niet.’

Catherine de Vries, een EU-expert die een goed ontvangen boek schreef over euroscepsis en de toekomst van de Europese integratie, doceert tegenwoordig aan de Bocconi Universiteit in Milaan. Ze merkt aan den lijve hoe emotioneel het Europese debat op dit moment is: door gepikeerde Italiaanse buren wordt ze aangesproken op het Nederlandse standpunt, vanuit Nederland is ze bedreigd omwille van haar Europese analyses.

Ook zij meent dat er, gezien de aard van de coronacrisis, meer politieke bewegingsruimte is voor transnationale solidariteit dan bijvoorbeeld tijdens de eurocrisis van 2010. ‘Je ziet nu in veel landen een ‘rally-around-the-flag’-effect. De steun voor nationale leiders neemt toe, ook voor Rutte. Dus die ruimte is er. Maar voor de vraag hoe mensen zullen reageren, maakt het een groot verschil hoe je over die solidariteit praat.’

Rechterflank

In Nederland ziet ze ‘heel weinig constructieve discussie’ over Europa. ‘Rutte is wel erg bezig met de rechterflank. In Duitsland wordt de publieke opinie heel anders bespeeld en worden burgers erop voorbereid dat er iets zal moeten gebeuren. Nederland doet meer denken aan het klimaat in Groot-Brittannië voor de Brexit: het ging altijd alleen maar over de kosten, nooit over de baten.’

Sommige experts zien dus behalve de noodzaak ook de politieke ruimte voor een ruimhartiger begrip van het ‘welbegrepen eigenbelang’. Ook de Adviesraad Internationale Vraagstukken merkte dat onlangs op, en koppelde dat inzicht aan een pleidooi voor 100 miljard euro extra geld om op mondiaal niveau ook de sociaal-economische en financiële effecten van de coronacrisis te bestrijden.

Maar René Cuperus, een onderzoeker verbonden aan Instituut Clingendael, waarschuwt dat Jettens interventie het politieke debat over Europa nodeloos en riskant op scherp zet. ‘Het is uiteindelijk totaal improductief. Hij stelt het voor alsof je alleen voor of tegen Europa kan zijn, alsof dat de twee smaken zijn. Waarbij je een neanderthaler bent als je niet in de eenwording van Europa gelooft.’

Kwetsbaar project

Volgens Cuperus doet dat geen recht aan de complexe en lauwe relatie met Europa die veel burgers hebben. ‘Europa is een heel kwetsbaar project. Als je te veel gas geeft, bevorder je het nationalisme dat je wilt bestrijden. En Jetten lanceert meteen zowel eurobonds als Europese belastingen, twee keer over de lijn van de Nederlandse burger.’

Ook Vandenbroucke ziet de complexe relatie tussen de burger en de EU terug in zijn onderzoeken. ‘Mensen kunnen zich heel eurosceptisch uitlaten, maar reageren dan toch positief als het gaat om concrete vormen van samenwerking of zelfs solidariteit. Die dubbele houding is trouwens niet irrationeel’.

Volgens Cuperus loopt de EU het gevaar gas te geven op de verkeerde onderwerpen: niet in de richting waar het gewenst is, het geopolitieke toneel, richting China, wel op fiscaal gebied, waarvoor veel burgers juist terugschrikken. Voor transnationale solidariteit ontbreekt volgens hem het wederzijdse vertrouwen. ‘Politici moeten zoeken naar de nuchtere middenweg, niet de zwart-wittegenstellingen over Europa onnodig opblazen uit electoraal opportunisme.’

Het is nog vroeg dag als het gaat om de Europese reactie op de coronacrisis. Jetten zet dat debat nu op scherp. De vraag is of dat uitmondt in het ‘constructieve debat’ dat volgens De Vries nodig is, of juist het Europadebat verder zal polariseren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden