Interviewhoogleraar technologie en ethiek

Jeroen van den Hoven: ‘Het is noodzakelijk om de angst voor de coronapas te doorgronden’

De een vindt het een handige oplossing, volgens een ander veroorzaakt de QR-code een tweedeling in de samenleving. De Tweede Kamer buigt zich donderdag over de coronapas. ‘Uiterste zorgvuldigheid en waarborgen’ moeten volgens hoogleraar technologie en ethiek Jeroen van den Hoven de huiver wegnemen.

Bezoekers bij het Van Gogh Museum in Amsterdam met hun mobiele telefoon. Het kabinet overweegt de invoering van een coronapas voor horeca en culturele instellingen.  Beeld Hollandse Hoogte / ANP
Bezoekers bij het Van Gogh Museum in Amsterdam met hun mobiele telefoon. Het kabinet overweegt de invoering van een coronapas voor horeca en culturele instellingen.Beeld Hollandse Hoogte / ANP

Donderdag wordt in de Tweede Kamer gedebatteerd over een heet hangijzer dat al dagen alle communicatiekanalen beheerst: de coronapas. Vanaf 25 september is een coronatoegangsbewijs in de horeca en cultuursector verplicht. De eerste opiniepeilingen wijzen uit dat een meerderheid van de Nederlanders de dinsdag op de persconferentie aangekondigde maatregel steunt. Op sociale media daarentegen raakt men niet uitgepraat over de ‘QR-code’ die ons leven ingrijpend zal veranderen, weigeren horeca-eigenaars de maatregel uit te voeren en vallen kranten met koppen als ‘Slaat de QR-code een kloof in onze samenleving?’ met een doffe klap op de mat.

In de coronapas komen het wantrouwen van een deel van de bevolking tegenover het coronabeleid en een meer breedlevende scepsis ten opzichte van technologische toepassingen samen in een explosieve cocktail, stelt hoogleraar technologie en ethiek Jeroen van den Hoven (63) van de TU Delft. Al jaren onderzoekt hij hoe techniek het menselijk samenleven beïnvloedt.

Ongelukkige combinatie

‘We hebben verschrikkelijk veel voorbeelden van hoe de combinatie overheid en techniek een ongelukkige is gebleken’, zegt Van den Hoven. ‘Kijk maar naar datalekken, problemen met automatisering en alle mensen die bij de toeslagenaffaire door algoritmisch denken in de knel zijn geraakt.’

‘Vervolgens zijn bij deze pandemie met een zekere stelligheid door het kabinet allerlei dingen beweerd die niet houdbaar bleken’, aldus Van den Hoven. De corona-app zou volgens Hugo de Jonge (minister van Volksgezondheid) binnen een aantal weken functioneren en Dansen met Janssen was zogenaamd veilig. ‘Die manier van communiceren past niet bij de aard van dit dossier en de diepe onzekerheden die daarbij horen. Dat heeft het vertrouwen bij een deel van de bevolking ondermijnd.’

De vanzelfsprekendheid waarmee demissionaire bewindslieden als premier Mark Rutte en Hugo de Jonge de nieuwe maatregel bij de persconferentie presenteren, baart hem zorgen. ‘Er zijn veel goede redenen om het huidige pad te bewandelen. Maar dit is niet zomaar een app. Het is van groot belang dat een ingrijpende maatregel als de coronapas aan strikte voorwaarden wordt onderworpen.’

Managerslogica

Want, zegt Van den Hoven, bij sommigen roept de pas fundamentele angst op. In de eerste plaats voor wat function creep wordt genoemd. Dat is het inzetten van technologie voor andere doeleinden dan oorspronkelijk bedoeld. Dat is in het recente verleden ook bij nummerbord-registratie gebeurd. ‘Vanuit een managerslogica denkt men: handig, nu kunnen we ook zien wie er achter het stuur zit! En in de toekomst wellicht: via gezichtsdetectie, in wat voor een emotionele toestand diegene zich bevindt. De vrees met de QR-code is gelijksoortig: moet ik straks ook zo’n code kunnen overleggen om mijn auto te starten?’

Daarnaast leeft volgens Van den Hoven bij sommige mensen de vrees dat ze straks geen gelijkwaardige burgers zullen zijn, maar in een soort kastensamenleving komen te leven: gevaccineerden en ongevaccineerden als formele categorieën. ‘Dat is ook de reden dat je die gele davidsterren zag tijdens demonstraties. Op een onbeholpen en volstrekt ongepaste manier proberen zij eigenlijk te zeggen: we zijn bang voor een samenleving van verschillende ‘soorten’ mensen.’

Dat soort existentiële angsten moeten we proberen te doorgronden en er van leren, ook als ze irrationeel zijn, aldus de hoogleraar. Alles bij elkaar opgeteld is het volgens Van den Hoven noodzaak dat de coronapas ‘uiterst zorgvuldig wordt doordacht en met waarborgen omgeven’. Rutte zei tijdens de persconferentie dinsdag dat hij nog niet kon zeggen hoelang de QR-code noodzakelijk zou zijn, alleen dat hij hoopte dat het ‘zo kort mogelijk’ is.

Onvoldoende, vindt Van den Hoven. ‘Er moet een duidelijke sunset clause komen: afspraken over wanneer de coronapas ophoudt. Dat kan een datum, maar ook een procedureel einde zijn. Bijvoorbeeld: de coronapas wordt afgesloten door een studie gecoördineerd vanuit de Koninklijke Akademie van Wetenschappen (KNAW), in samenwerking met het RIVM, na een Kamerdebat. Zo voorkom je ook dat alles uit de koker komt van één ministerie of secretaris-generaal. Ook moet er een systeem komen waarbij mensen met klachten over de app terecht kunnen.’

‘Privacyvriendelijk’

Tot nu toe beoordelen Nederlandse wetenschappers gespecialiseerd in privacy en data de app als ‘privacyvriendelijk’. Bij de Nederlandse coronapas ziet de controleur alleen de initialen van de bezoeker – die uiteraard wel vervolgens een legitimatie moet laten zien – en een ‘groene’ of ‘rode’ kleur: niet eens of het een vaccinatie-, test- of herstelbewijs betreft.

Ook Van den Hoven toont zich positief: ‘Mijn pleidooi moet vooral worden opgevat als een waarschuwing, niet als een tegengeluid.’ Voorzichtigheid is geboden: ‘Het vertrouwen van burgers in de overheid en burgers onderling is al precair genoeg. Dat moet niet verder onder druk komen te staan.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden