Interview Jens Naumann

Jens kon voor even weer zien, maar is nu alsnog blind. ‘Vooral de sociale interactie met mijn familie mis ik’

Jens Naumann werd in 2002 de eerste mens met een bionisch oog. Inmiddels is hij weer helemaal blind, maar hij zou het zo weer doen.

Jens Naumann kon weer een beetje zien door een 'bionisch oog‘’, maar na een paar jaar niet meer. Beeld Rebecca Fertinel

Blinde mensen die weer kunnen zien: de technologie achter visuele implantaten verbetert in hoog tempo. De Nederlander Jeroen Perk kreeg elektroden op zijn netvlies geïmplanteerd, waardoor hij weer licht en contouren ziet. En verschillende Nederlandse onderzoekers en universiteiten werken samen aan een hoge resolutie chip in het brein, die ook werkt als de oogzenuw ernstig beschadigd is.

Jens Naumann, die kort in Nederland is als adviseur van het Nederlandse onderzoeksproject naar visuele prothesen, is de levende waarschuwing dat dit soort proeven niet altijd succesvol zijn. Hij was in 2002 een van de eerste blinden die weer konden zien, dankzij een chip die in zijn brein geïmplanteerd werd. Twee jaar later was hij weer blind.

Door stom toeval verloor Naumann, Canadees van West-Duitse origine, het zicht in zijn rechteroog. Hij was een sneeuwmobiel aan het repareren toen een stuk metaal in zijn oog schoot. Zijn linkeroog was drie jaar eerder opgegeven, toen hij er een houtsplinter in kreeg. Hij was twintig, en volkomen blind.

Niet dat het hem beperkte in zijn doen en laten: hij voedde negen kinderen op, leerde klassiek piano spelen, programmeert computers en installeerde met zijn bedrijf een zonne-energiesysteem in zijn eigen huis. ‘Niet dat ik het zie, wanneer ik op de lichtknop druk’, zegt Naumann (55), terwijl hij op Schiphol op zijn vlucht naar Namibië wacht.

William Dobelle

In 2002 was hij ‘patiënt alfa’, de eerste van zestien patiënten die een experimenteel bionisch oog kregen, ontwikkeld door de Amerikaanse biomedisch wetenschapper William Dobelle. In Naumanns visuele cortex, het deel van het brein dat visuele informatie verwerkt, werden elektroden geïmplanteerd.

Een miniatuurcamera op een bril filmde wat zich voor Naumann bevond, de beelden werden via een computerprocessor in een heuptasje vertaald naar de elektroden in zijn brein. Althans, dat was de bedoeling. ‘Niemand wist zeker of het zou werken’, zegt Naumann. ‘Er waren nog geen tests op dieren geweest, ik was het proefkonijn.’

De operatie werd te riskant bevonden en mocht niet in de VS uitgevoerd worden. Dobelle week uit naar een ziekenhuis in Lissabon.

Het begon met lichtpuntjes aan de rechterkant van zijn gezichtsveld. ‘Mijn visuele cortex was niet meer gewend om beelden te vertalen. En we wisten niet hoeveel mijn werkgeheugen nog kon herinneren, na zoveel jaar blind te zijn.’ Langzaam kreeg hij, samen met de technici, steeds meer lichtpuntjes in beeld.

De eerste vaste vorm die hij kon zien, was zijn witte blindenstok. ‘Die ben ik namelijk altijd kwijt’, zegt Naumann. ‘Ook destijds, in het ziekenhuis in Lissabon. Ik bewoog mijn hoofd heen en weer, toen ik opeens een witte streep tegen de muur zag. Ongelooflijk.’

Toen de processor optimaal ingesteld was, zag hij 7 frames per seconde. Dat is ruim drie keer minder dan bij een bioscoopfilm. ‘Tussen elk beeld dat ik zag, zat een zwarte flits.’

Hij had last van bijwerkingen: de kabels die uit zijn hoofd staken, raakten om de haverklap geïnfecteerd en de elektroden hadden destijds zoveel stroom nodig dat hij zware epileptische aanvallen kreeg.

Autorijden

Toch kwam niet lang na de operatie een gloednieuwe Mustang voorrijden op de parkeerplaats van het ziekenhuis, een pr-idee van William Dobelle. ‘Natuurlijk wilde ik niet autorijden’, zegt Naumann. ‘Ik kon net de streep tussen twee parkeerplaatsen zien.’

Maar Dobelle had hem een baan aangeboden, om onder meer de vijftien andere patiënten te begeleiden. Hij wilde niet weigeren. De videobeelden hadden succes: ze werden op CNN vertoond als bewijs dat de blinde man weer kon zien.

Twee jaar later, in 2004, stierf Dobelle plotseling. Het experiment werd stopgezet. Naumann verloor zijn baan, net als de rest van het team. Hij kon niet meer langs de technici die voorheen de instellingen aanpasten wanneer zijn kunstmatige gezichtsvermogen achteruitging. Samen met de vijftien andere patiënten die na hem geopereerd werden, werd hij opnieuw blind.

‘Dobelle was geëxcommuniceerd door andere wetenschappers toen hij zonder toestemming van de Amerikaanse Food and Drug Administration de hersenimplantaties uitvoerde’, zegt Naumann. ‘Toen hij stierf, had hij de resultaten van zijn experiment nog niet in een wetenschappelijk tijdschrift gepubliceerd. Niemand wilde het experiment voortzetten.’

Spijt heeft niet, vertelt Naumann. Als hij terug kon gaan zou hij zo weer voor het experiment kiezen, ondanks de bijwerkingen en in de wetenschap dat hij na twee jaar weer blind zou worden. ‘Ik mis, zeventien jaar later, mijn kunstmatige zicht net zo erg als het zicht voordat ik blind werd’, zegt hij. ‘Vooral de sociale interactie met mijn familie, mis ik. En het feit dat je in de auto kunt zeggen: ik zag iets moois, kun je de auto even aan de kant van de weg zetten?’

Proefkonijn

De titanium aansluitingspunten op zijn schedel, die de kabels van de processor met de elektroden in zijn hoofd verbonden, zijn verwijderd. Maar de elektroden zitten nog steeds in zijn brein. ‘In theorie zouden ze opnieuw aangesloten kunnen worden’, daarvan is Naumann overtuigd. Maar: slechts weinig mensen ter wereld weten hoe de elektroden destijds precies in zijn hoofd gezet zijn. En of de ouderwetse elektroden nog functioneel zijn.

Voor een netvliesimplantaat zoals de Nederlander Jeroen Perk heeft, is zijn netvlies waarschijnlijk te zwaar beschadigd. Maar Naumann volgt het onderzoek naar visuele prothesen op de voet. ‘Ik zou er graag weer eentje hebben’, zegt hij. ‘Maar pas wanneer het volledig goedgekeurd is voor dagelijks gebruik.’ Naumann tast onder zijn stoel, naar de witte blindenstok die weer eens verdwenen is. Hij moet door, naar Namibië, waar hij een educatieproject runt. ‘Ik heb nog steeds veel te verliezen. Ik ben één keer proefkonijn geweest, dat is voldoende.’

Zit er een limiet aan het aantal mensen dat je kunt kennen? Wat bewijst de uitslag van een schriftelijke test eigenlijk? In onze Grote Vragen Podcast beantwoorden we ‘vragen waar je nooit over na hebt gedacht maar plotseling dolgraag een antwoord op wilt hebben’.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden