Jemen is niet wat u denkt

Van een lokale opstand is een internationaal conflict gemaakt. Juist het beeld dat wij van het land hebben staat vrede in de weg.

null Beeld reuters
Beeld reuters

U denkt misschien niet elke dag aan Jemen. U ligt er waarschijnlijk ook niet wakker van. Want ja, een ver land, een conflict dat onoplosbaar lijkt, weinig media-aandacht. En toch zouden wij ons er druk over moeten maken. Al was het maar omwille van onszelf. Want door de Jemenieten te vergeten, brengen wij onze eigen veiligheid in gevaar.

Jemen was altijd al de grote onbekende in de Arabische wereld. Voor mij maakte onbekend juist nieuwsgierig, daarom vertrok ik in 1996 naar Jemen om daar mijn promotie-onderzoek te doen. Ik trof een land aan met ongekend mooi erfgoed en een unieke natuur en bevolking. Straatarme mensen die mij onder geen beding lieten betalen voor een busritje. Conservatieve moslims die me in mijn waarde lieten toen ik volgens lokale kledingvoorschriften in mijn 'ondergoed' liep. Tot de tanden toe bewapende stamleden die mij meenamen in hun Toyota-pickup en me telkens weer netjes thuis afleverden. Vrouwen zonder gezicht, die allerminst op hun mondje bleken te zijn gevallen.

Vergeten oorlog

Dat land bestaat nog steeds. Maar vandaag de dag horen we over Jemen vooral als een 'terroristennest' of als een 'vergeten oorlog'. Slechts zo nu en dan sijpelen er berichten door over de enorme tragedie die er plaatsvindt: zware luchtbombardementen, raketinslagen en artillerievuur midden in woonwijken, op scholen, ziekenhuizen en erfgoed, met als gevolg tot nog toe (het is een voorzichtige schatting) 10 duizend burgerdoden, 32 duizend gewonden, 2,8 miljoen ontheemden. Zeker 80 procent van de 26 miljoen inwoners verkeert in humanitaire nood, van wie 14 miljoen acuut. Al Qaida en IS rukken er op. Een land dat er na vijf maanden oorlog al uitzag als Syrië na vijf jaar oorlog, constateerde het Rode Kruis een jaar geleden. Een land vol met mensen die het niet kunnen ontvluchten en die dus niet aan onze kusten aanspoelen. Vergeten mensen.

Hoe is het zover gekomen? Dat wij nauwelijks over het conflict in Jemen horen, terwijl het land als een speerpunt geldt in onze war on terror, geeft al te denken. Het beeld dat wij er wel over meekrijgen is bovendien danig vertroebeld. Volgens veel media heerst er in Jemen een strijd tussen Saoedi-Arabië en sjiitische Houthi's, die steun zouden krijgen van Iran. Saoedi-Arabië tegen Iran dus. Soennieten tegen sjiieten.

Westerse staten zien Jemen vooral door de bril van hun eigen veiligheidsbelang en de strijd tegen het islamitisch terrorisme, de war on terror. Beide beelden, of 'narratieven', zijn een versimpeling en zelfs vervorming van de werkelijkheid. Deze vervorming leidt ertoe dat wij als mensen, als media en als internationale gemeenschap op basis van een verkeerde diagnose verkeerde keuzen maken. Hierdoor komt een oplossing van het conflict en van de humanitaire crisis niet dichterbij, maar raakt deze juist verder uit beeld.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Laila al-Zwaini

Laila al-Zwaini is een arabiste en juriste van Nederlands-Iraakse afkomst. Zij woonde en werkte tussen 1996 en 2006 veelvuldig in Jemen. Van 2007-2009 was zij staflid van de VN in Afghanistan. Zij twittert: @lailazwaini.

Een demonstratie in Sanaa, als steun aan de Houthi's. Ex-president Saleh, mede door hen afgezet, is nu hun bondgenoot. Beeld getty
Een demonstratie in Sanaa, als steun aan de Houthi's. Ex-president Saleh, mede door hen afgezet, is nu hun bondgenoot.Beeld getty

Religieus

De problemen in Jemen zijn enorm ingewikkeld, en van langdurige aard, maar ze zijn in de kern lokaal en politiek, niet interstatelijk of religieus. De meeste conflicten komen voort uit frustraties van de Jemenieten jegens hun centrale gezag. Jemenieten, van noord tot zuid, willen goed bestuur, veiligheid, sociale rechtvaardigheid en een eerlijke verdeling van macht en economische ontwikkeling. Daarom kwamen ze massaal in opstand in 2011 tegen president Saleh, die er toen 33 jaar zat. Hij moest het veld ruimen.

De Houthi's deden mee aan deze nagenoeg geweldloze 'Jemenitische Lente', maar inmiddels zijn zij een van de gewelddadigste kampen in de Jemenitische oorlog. De Houthi's zijn van oorsprong een zayditische beweging die zich de 'Ansar Allah' (Helpers van God) noemen en die in het noorden van Jemen wonen, pal tegen de zuidgrens van Saoedi-Arabië. Het zaydisme van de Houthi's is weliswaar een sjiitische stroming, maar ligt ideologisch gezien dichter bij het soennisme van de Zuid-Jemenieten dan bij het sjiisme van Iran.

Tussen 2004 en 2010 waren de Houthi's verwikkeld in zes bloedige oorlogen tegen president Saleh, omdat ze hem een schoothond van Amerika vonden in de war on terror, een Jemenitisch leider onwaardig. De Houthi's verzetten zich daarnaast met zayditische counter-narratives (tegenverhalen) tegen de wahabitische (salafistische) propaganda van Saoedi-Arabië. Het buurland probeert die ultra-orthodoxe, soennitische ideologie sinds jaar en dag in Jemen te verspreiden.

De Houthi's profileren zich dus in de eerste plaats als een anti-wahabitische, binnenlandse verzetsbeweging en niet als pro-Iraans. Saoedi-Arabië heeft steun door Iran ook nooit afdoende aangetoond. Toch worden zij in veel media beschreven als de 'pro-Iraanse' sjiitische Houthi's die zich keren tegen het soennitische Saoedi-Arabië.

Waar komt dit hardnekkige beeld vandaan? Saoedi-Arabië heeft altijd al een wat je noemt innige relatie met Jemen gehad. Er zijn voortdurend oplaaiende conflicten aan de 1.800 kilometer lange gedeelde grens. Zo'n 1 miljoen Jemenitische gastarbeiders werken in Saoedi-Arabië. En Saoedi-Arabië behoort - net als Nederland overigens - tot Jemens grootse donoren. Voor de monarchie is Jemen namelijk van enorm strategisch en economisch belang: langs de transportroutes voor Jemens kusten vaart voor miljarden dollars aan Saoedische olie naar het Westen. Bovendien opereert de gevaarlijkste tak van Al Qaida (AQAP) vanuit het zuiden van Jemen, al heeft Saoedi-Arabië daartegen nooit noemenswaardige actie ondernomen.

Ingrijpen

Na de opstand in 2011 nam de Saoedische bemoeienis sterk toe. Jemen mocht als enige Golfstaat nooit lid worden van de Gulf Cooperation Council (GCC), de belangrijkste politieke en economische Arabische unie in de regio. Toch nam die GCC, onder leiding van Saoedi-Arabië, na de opstand razendsnel het initiatief om een Nationale Dialoog Conferentie op te zetten die Jemen naar een 'civiele staat' moest leiden. Het idee van een onafhankelijke politieke transitie in een buurland met 26 miljoen inwoners maakte de monarchie zichtbaar nerveus.

Niet dat het daarna rustig werd in Jemen. Toen de Houthi's in september 2014 verrassend de hoofdstad Sanaa innamen en interim-president Abdu Rabbuh Mansour Hadi en zijn regering met geweld wegjoegen, ving de net geïnstalleerde Saoedische minister van Defensie, prins Mohammed bin Salman, hem op en bood hij aan hem weer in het zadel te helpen. Op Hadi's verzoek - aan de VN Veiligheidsraad - kregen Saoedi-Arabië en zijn Arabisch-soennitische coalitie een internationaal fiat voor militair ingrijpen in Jemen, op grond van Resolutie 2216. Let wel: de resolutie zelf verleent geen geweldsmandaat, maar noemt president Hadi 'de legitieme president' van Jemen, die als zodanig steun van buiten mag inroepen. De resolutie eist verder dat de Houthi's 'onmiddellijk en onvoorwaardelijk' eenzijdig hun wapens neerleggen en inleveren en alle veroverde gebieden en staatsinstellingen verlaten.

De vraag is alleen of Hadi wel de legitieme president van Jemen ís. Volgens de afspraken gemaakt in de Jemenitische Nationale Dialoog, en gesteund door de GCC, zou Hadi's gekozen termijn tot 21 februari 2014 lopen; die werd met een jaar verlengd. Voor het eind van de verlenging diende Hadi zijn ontslag in, maar later herriep hij dit. Dit alles maakt zijn formele positie als president op zijn zachtst gezegd discutabel. Zeker is dat de meeste Jemenieten, zelfs veel Zuid-Jemenieten die formeel aan zijn zijde vechten, Hadi niet (meer) als hun wettige president zien. Voor wie is Hadi dan eigenlijk 'legitiem', en wiens belang dient deze (politieke) kwalificatie?

Je kunt je afvragen of de internationale gemeenschap met Resolutie 2216 niet in feite een oorlog bij volmacht van Saoedi-Arabië tegen Iran sanctioneert, waarin talloze Jemenieten sneuvelen om een pro-Saoedische president terug in het zadel te helpen. Een lokaal conflict is zodoende opgeblazen tot internationale proporties, omdat Saoedie-Arabië een sterke regionale positie van Iran vreest. In elk geval lijkt het er nu niet op dat de internationale gemeenschap de bescherming en veiligheid van Jemenitische burgers tegen aggressie van welke partij ook als hoogste prioriteit stelt. Terwijl dit wel de grondslag van de Verenigde Naties is.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Wat is de G18?

Nederland is een van de landen in de G18. Deze groep van 17 landen en de Gulf Cooperation Council (GCC) zit bij de vredesonderhandelingen niet zelf aan tafel, maar zit 'achter' de Jemenitische onderhandelaars om hen aan te moedigen tot elkaar te komen. De positie van Saoedi-Arabië is opmerkelijk. Het land voert zelf oorlog in Jemen.

De G18 bestaat behalve uit de vijf permanente leden van de Veiligheidsraad - de VS, Groot-Brittannië, Rusland, China en Frankrijk - en de zes Golfstaten - Saoedi-Arabië, Qatar, Verenigde Arabische Emiraten, Oman, Koeweit en Bahrein - uit landen met een officiële vertegenwoordiging in Jemen: Egypte, Turkije, Japan, Duitsland, Nederland en de EU. De Nederlandse ambassade in Jemen sloot in februari 2015.

Een meisje verblijft in het ziekenhuis in Taiz, nadat granaatscherven haar huis hebben getroffen bij de strijd om de stad. Beeld Asmaa Waguih / HH
Een meisje verblijft in het ziekenhuis in Taiz, nadat granaatscherven haar huis hebben getroffen bij de strijd om de stad.Beeld Asmaa Waguih / HH

Draagvlak

Intussen moeten we vaststellen dat sinds de Saoedische interventie in maart 2015 het geweld, het aantal oorlogsslachtoffers en de humanitaire ramp dramatisch zijn toegenomen, en dat AQAP en nu ook IS terrein winnen in Jemen. Zij kunnen Jemen gebruiken als uitvalsbasis voor mogelijke aanslagen in het Westen, denk aan Charlie Hebdo.

Ook ex-president Saleh profiteert. Maar wacht, was hij niet het land uit gezet na de Jemenitische Lente? Dat klopt, maar zijn vertrek-deal bleek een draaideurconstructie. Hij dook al snel weer op in Sanaa. Het is dankzij hem, en niet dankzij Iran, dat de Houthi's zo snel zo'n militaire overmacht konden verwerven. Tussen 2004 en 2010 waren ze nog elkaars aartsvijanden, nu vormen ze een gelegenheidscoalitie waarbij Saleh zijn loyale militaire eenheden en zijn miljarden dollars inzet om zijn eigen machtssfeer te heroveren. Die dollars (en ponden en euro's) zijn overigens voor een niet gering deel afkomstig uit ontwikkelings- en antiterreurgelden.

Waar Hadi bijna geen draagvlak meer heeft in Jemen zelf, weet Saleh als geen ander de harten van miljoenen Jemenieten te bespelen. Zo laat hij zich graag filmen te midden van door Saoedische bommen verwoeste gebouwen, waaronder zijn eigen huis. Hij claimt dan dat hij de ware president van Jemen is, de vader die niet vlucht maar die 'net als zijn kinderen', de Jemenieten, de luchtaanvallen trotseert.

Niet Iran, maar Saleh, de voormalige 'schoothond' van Saoedi-Arabië en de VS in de strijd tegen het terrorisme, is dus de mecenas van de Houthi's. Vorige week nog kregen de Houthi's mede dankzij zijn populariteit een miljoen Jemenieten op de been om te demonstreren tegen de dodelijke bombardementen door Saoedi-Arabië. Vlak daarvoor was er een bom gevallen op een ziekenhuis van Artsen Zonder Grenzen. De demonstranten droegen portretten van Saleh mee. Veel media berichtten echter opnieuw klakkeloos over demonstraties van de 'pro-Iraanse' Houthi's.

Er zijn wel pogingen om de strijd te beëindigen, maar veel hoop kunnen we daar vooralsnog niet uit putten. Vredesonderhandelingen spelen zich meestal af ver van de burgers om wie het uiteindelijk gaat. In deze tijd van sociale media, internationale bewustwording en sociale mobiliteit is het eigenlijk achterhaald te denken dat je met 'elite-deals' achter gesloten deuren langdurige vrede en stabiliteit kunt brengen. Als burgers niet weten wat er zich rond die tafels afspeelt, en bovendien daar zelf niet aan zitten, raken de bescherming, behoeften en belangen van deze burgers (de vier B's) letterlijk uit zicht. Als je niet aan tafel zit, sta je op het menu, luidt een bekend adagium.

De internationale vertegenwoordigers (de 'G18') die de Jemenitische kemphanen dichter tot elkaar proberen te brengen onder leiding van een speciale VN-gezant, hebben bovendien hun eigen agenda's, veelal dwars tegen deze '4B's' in. Deze groep landen, waaronder Nederland, wordt geacht neutraal te zijn. Maar Saoedi-Arabië en zijn coalitie-partners maken er deel van uit. Evenzo de VS, die op het punt staan een wapendeal van 1,15 miljard dollar te sluiten met Saoedi-Arabië, 'want dit draagt bij aan onze [de Amerikaanse] veiligheid, en daarbij levert Saoedi-Arabië een belangrijke bijdrage aan de politieke stabiliteit en economische vooruitgang in het Midden-Oosten'. Dit standpunt werd onlangs nog door minister Kerry van Buitenlandse Zaken herhaald.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Regeringsgetrouwe strijders na een aanslag in Aden door IS. Beeld Wael Qubady / HH
Regeringsgetrouwe strijders na een aanslag in Aden door IS.Beeld Wael Qubady / HH

Perspectieven

Hoe komt zo'n vertroebelde beeldvorming de wereld in? Op Muftah.org, een platform voor analyses van het wereldnieuws vanuit niet-westers perspectief, lezen we (25 juli 2016) dat Saoedi-Arabië hiertoe een bewuste media-strategie heeft opgezet. Saoedische staatsmedia als Al Arabiya besteden bovenmatig veel zendtijd aan gedetailleerde verslaggeving over de oorlog in Jemen, waarin de nadruk ligt op de successen van de coalitie tegen de Houthi's. Deze berichten worden overgenomen door Saoedische twitteraars, die 40 procent van alle Arabischtalige tweets produceren. Media in andere Arabischtalige landen verwijzen dan naar deze virals als bewijs van de overweldigende steun onder soennitische moslims voor de militaire interventie tegen de sjiitische Houthi's. Dit sektarische narratief lezen we vervolgens terug in onze Westerse media.

Dit is natuurlijk doodgewone oorlogspropaganda, zoals die altijd al plaatsvond. In ons multimediale tijdperk krijgt deze een explosief effect. Met deze tweede 'virtuele coalitie' wint Saoedi-Arabië met overmacht de oorlog om de beeldvorming rond Jemen. En nu wij hierin - als media, als internationale gemeenschap en uiteindelijk als verontruste burgers - mee lijken te gaan vanwege onze angst voor terrorisme, staan wij zelf een oplossing voor de strijd in Jemen in de weg. Want met onze keuze voor dit eenzijdige frame - want een perspectief is wel degelijk een keuze - raken andere perspectieven, en de Jemenieten die deze uitdragen, uit beeld. Velen voelen dan geen aandacht of steun vanuit het Westen, maar onze angst, onverschilligheid of zelfs haat.

Dat blijkt een vruchtbare bodem voor allerlei anti-Westerse propaganda. De Houthi's, bijvoorbeeld, richten hun pijlen steeds scherper tegen Amerika als oorzaak van de destructie van Jemen. Steeds meer Zuid-Jemenieten, die tussen de vuurlinies liggen van zowel de Houthi's als AQAP en IS, dreigen door hun uitzichtloze situatie in de greep van deze laatste terroristische groepen te vallen. Zo brengt de war on terror, en vooral de manier waarop we die voeren, juist onze veiligheid in gevaar.

Een andere opstelling zal zeker niet prompt het einde betekenen van de conflicten in het Midden-Oosten, want die zijn langdurig en complex van aard. Maar een ander perspectief is wel noodzakelijk. Aandacht voor de werkelijke oorzaken van en spelers in die conflicten kan wel degelijk de dynamiek veranderen. Een andere blik creëert ruimte voor andere oplossingen.

Zo'n ander perspectief krijg je bijvoorbeeld als je naar de verhalen van gewone mensen luistert in plaats van naar die van politieke leiders. Burgervertegenwoordigers zouden structureel onderdeel uit moeten maken van vredesonderhandelingen. Na een jaar vergeefs onderhandelen nodigde de VN-gezant voor Jemen onlangs een groep van zeven prominente Jemenitische vrouwen uit bij de vredesbesprekingen. Hun aanwezigheid en toespraken raakten een gevoelige snaar bij alle partijen. Hopelijk staan zij bij de volgende ronde niet alleen op het programma, maar zitten zij prominent aan tafel.

Ook een perspectief vanuit een andere cultuur dan de onze kan een doorbraak bewerkstelligen, dat valt zeker niet te onderschatten. Kijk maar naar de klimaattop in Parijs, waar een onderhandelingstechniek van Afrikaanse stammen werd geïntroduceerd, de indaba, die de 195 staten verrassend snel naar een historisch akkoord leidde.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Ex-president Saleh poseert bij door Saoedische bommen verwoeste gebouwen, als de vader die niet vlucht. Beeld The Telegraph
Ex-president Saleh poseert bij door Saoedische bommen verwoeste gebouwen, als de vader die niet vlucht.Beeld The Telegraph

Think local, act global

Think local, act global. Waarom niet vaker lokale gewoonten toepassen op internationale fora? Vanuit deze gedachte kunnen we ook een zeer gevoelig punt in de Jemenitische onderhandelingen benaderen. Dit betreft het diepgewortelde eergevoel dat zowel de Saoediërs als de Houthi's ervan weerhoudt om als eersten de wapens neer te leggen. De schaamte voor internationaal gezichtsverlies is kennelijk - helaas - groter dan voor het verlies van mensenlevens. Maar Jemenitische stammen, die al talloze conflicten hebben uitgevochten en weer bijgelegd, kennen hiervoor een eervolle remedie: zaamil-poëzie.

Dat lijkt vanuit ons wereldbeeld vreemd, misschien zelfs naïef. Maar poëzie is in de Arabische wereld niet zomaar een artistieke expressie, het is een eeuwenoud, krachtig medium in het door mannen gedomineerde sociale en publieke, ja zelfs ideologische discours. Ook IS maakt er met succes gebruik van.

De zaamil in het bijzonder is een Jemenitische dichtvorm die specifiek gebruikt wordt in conflictsituaties. In een zaamil is ferme taal toegestaan, als de vorm maar ritmisch is, de partijen een cirkel vormen (en dus niet meer tegenover elkaar staan), en de compositie de ander verbaal 'treft'. Al vijftien jaar geleden richtte een Jemenitische stam eens haar poëtische pijlen op de Veiligheidsraad in niet mis te verstane, maar welluidende bewoordingen. Een zaamil breekt het ijs en redt de eer.

Kunst inzetten om spanningen te verminderen wordt al beproefd buiten de onderhandelingstafels. Nog altijd geïnspireerd door de Arabische Lente zetten jongerenorganisaties als #SupportYemen indringende video's en beeldcampagnes online om hun land bijeen te houden. Murad Subay, een jonge graffitikunstenaar, biedt via zijn opvallende muurschilderingen Jemenieten zowel reflectie als een uitlaatklep. Hun visuele kunst is ook een protest tegen onze beeldvorming over Jemen als een gewelddadig land. Deze jonge Jemenieten willen dat wij hen weer gaan zien als een land en een volk met hoop, projecten, en toekomstdromen.

De routekaart naar een nieuw Jemen (en overigens ook Syrië, Irak, Soedan...) begint niet in de eerste plaats met het vinden van een politieke oplossing, maar met het besef dat wij iets te maken hebben met die mensen daar. En dat wij hier niet veilig zijn als zij daar niet veilig zijn. Met een andere beeldvorming kunnen wij niet alleen hún levens redden, maar ook die van onszelf. De 'vergeten oplossing' ligt dus vooral in onze eigen hand, te beginnen met een stevige aanklacht tegen de war on terror, die vooral de wapenhandel en onze angst voedt. Laten we dúrven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden