Jelineks Wilde Side

Een soepele komedie van Oscar Wilde, maar dan bewerkt door Elfriede Jelinek, van de Nobelprijswinnende kilte en grimmigheid. Dat is 'De ideale man'. De regisseur en de dramaturg vertellen over deze toch wel opmerkelijke combinatie.

Zijn haar is licht gegolfd, zijn jasje van een chique snit, zijn tred elegant: het kan haast niet anders of Steven Van Watermeulen speelt Arthur Goring, dandy, van top tot teen. De repetities zitten er weer even op, de acteur van NTGent zoekt zich een weg door het gebouw van het Haagse Nationale Toneel waar beide gezelschappen dezer dagen werken aan een opmerkelijk project: De ideale man.


Het is een bewerking van An Ideal Husband van Oscar Wilde door de Oostenrijkse schrijfster Elfriede Jelinek (1946). En dan denk je toch even: vreemde combinatie. Een soepele sociale komedie uit 1895 over het (wan-)gedrag van Engelse lords en lady's, in een sfeer van kroonluchters, kapitale wandtapijten en komkommersandwiches - in combinatie met de illustere Nobelprijswinnares, die we kennen van grimmig-kille stukken over prangende maatschappelijke misstanden die meestal eerder kippenvel oproepen dan een lach.


'De scherpte, de 'wittiness' en de idiotie, het wijsneuzerige wat Wilde heeft, dat heeft Jelinek ook. Dat zag ik wel meteen. Al was ik ook heus een beetje verbaasd', zegt regisseur Theu Boermans over de combi.


'Wist je dat ze ook vier of vijf stukken van Feydeau heeft vertaald - vindt ze enig!', aldus Rezy Schumacher, dramaturg. 'Die kant heeft ze ook. Enerzijds is ze zwaar op de hand, een feminist, uitgesproken activistisch. En aan de andere kant is ze dol op komedies en iemand als Wilde. Dit is haar tweede bewerking al.'


Enfin, wie vreest voor streng, rigoureus en, voorzichtig gezegd, een beetje drammerig, kan meteen gerustgesteld zijn. Deze 'ideale man' wijkt helemaal niet zóveel af van het origineel, maar genoeg om in het hier en nu te kunnen staan. Boermans noemt het een 'remix', met een muziekterm. Jelinek laat veel Wilde intact, frist de taal hier en daar behoorlijk op en zet het stuk opnieuw op scherp met eigen materiaal.


Hoofdpersonage is Robert Chiltern (gespeeld door Mark Rietman), een invloedrijke politicus met geld, getrouwd met Gertrude, een vrouw die moraliteit hoog in het vaandel heeft staan en altijd druk is met liefdadigheidswerk. Op enig moment blijkt dat hij in zijn jonge jaren staatsgeheimen heeft verkocht; op het geld dat hij daarmee heeft verdiend is zijn kapitaal gebouwd. En met dat foutje komt nu een zekere Laura Cheveley (Ariane Schluter), dame met een zelf overigens niet geheel onbezoedelde reputatie, hem chanteren. Ze wil dat hij geld steekt in een nog te ontwikkelen project waarvan hij weet dat het ondeugdelijk is. Eigenlijk hebben alle personages boter op hun hoofd, zo wil het verhaal. Dingen dreigen uit te komen, eromheen spelen nog wat liefdesperikelen, kortom: smullen.


Ging het bij Wilde over gerommel rondom het Suezkanaal, Jelinek maakt er een Alpenkanaalschandaal van, naar een (echt) plan om een kanaal door de Alpen aan te leggen. En bij het schrijven, in 2011, had ze een Oostenrijkse politicus en zijn vrouw voor ogen. 'Oostenrijkers vréten schandalen met een snufje glamour en erotiek', zegt Schumacher. 'Jelinek verwijst naar Karl-Heinz Grasser, ex-minister van Financiën. Hij zat in de FPÖ, de partij van Haider, maar hij is de politiek uit. Heeft een aantal rechtszaken aan z'n kont die voortdurend worden uitgesteld. Mooie man wel, maar zo eentje die veel te bruin is. Getrouwd met miljardenerfgename Fiona Swarovski, officieel mode-ontwerpster maar vooral bezig met liefdadigheid. Het ruikt, het stinkt als je er al naar kijkt. Maar in Oostenrijk, en in Engeland ook wel, maakt het niet uit hoe frauduleus of misdadig je bent - als je gewoon vol voor dat societyleven gaat, vinden mensen het al snel fantastisch.'


Nederland is in dat opzicht ook niet zonder zonden. Want zo begon het: het aantal politieke schandalen ging opvallen en bij het Nationale Toneel ontstond het plan een theaterseizoen te maken rondom het thema moraal - persoonlijk en publiek. Binnen de kortste keren hadden ze een dikke stapel krantenknipsels met ongure zaken en zaakjes, van zeg, Jos van Rey, oud-wethouder in Roermond, via Melanie Schultz van Haegen en de PvdA'er die er met geld van de daklozenkrant vandoor ging tot Henk Krol. En dat leidde naar Wilde en Jelinek.


'Jelinek heeft gezegd: ik help Wilde de 21ste eeuw in. Ik houd van zijn taal en ik houd van zijn pointes, en ik schrijf alles op wat hij niet durfde uit te spreken omdat-ie dan metéén de gevangenis in zou zijn gegaan', citeert Schumacher. 'Ik vind dat ontroerend: er zit een eeuw tussen, maar het zijn zielsverwanten. Wilde heeft zijn dandyisme 'uitgeleefd'. Dat was meer dan een lifestyle, dat was een soort filosofie, het begin van het individualisme. Jelinek heeft zichzelf ook altijd als buitenstaander in scène gezet, ze is eigenlijk een vrouwelijke dandy. Excentriek, bedacht, met blonde vlechtjes of het haar in een toef boven op het hoofd, valse wenkbrauwen: een imago. Ik denk ook dat ze van zijn werk houdt omdat er dandy's in voorkomen, zoals Arthur Goring, het alter ego van Wilde.'


'Ik probeer ze beiden recht te doen in de enscenering', zegt Boermans. 'Het stuk heb ik getransponeerd naar een willekeurige Europese, grote, provincie. Het moeilijkste is: de tekst helder en transparant te laten zijn. Dat is musiceren. Je doet een beroep op bepaalde ontvankelijkheden van het publiek die niet meer zo in de mode zijn. We zitten in het theater in een kijk- en voelcultuur en niet zozeer in een luister- en denkcultuur. Toch vind ik dat laatste noodzakelijk en ik zie het als een taak te zorgen dat bij ons de taal z'n volle gewicht krijgt.'


'Ik vond de vroege Jelineks lastig, hoor. Omdat ze vol met regieaanwijzingen zitten, en Oostenrijkse elementen. Ik vond het altijd een beetje te gewild, en ze heeft dat drammerige imago door dat monologiseren van haar. Je moet van goeden huize komen om die brokken tekst open te breken en als er als sprake was van humor, is het Duitse humor, toch een tikje anders. Ik denk wel dat Jelinek kan lachen om haar stukken, maar velen zijn erop gesneuveld.'


'Nou is dit wel écht een komedie. Ik begin bij de taal en probeer bij de figuren te komen. Ik vouw het naar buiten. Kan ook omgekeerd, maar ik vind het leuk om zo te doen, en ik wil dat Jelinek én Wilde doorklinken.'


'Voor een komedie zijn de personages behoorlijk uitgewerkt', zegt Schumacher. 'Jelinek heeft voor allen een moment gecreëerd waarop ze als het ware een gordijn opzij trekt en iemand laat zien in al z'n kleinheid, kwetsbaarheid, onnozelheid, eenzaamheid - veel meer dan Wilde, die altijd dat sociale masker erop laat zitten. Je krijgt als acteur veel vlees. En alles is dubbelzinnig, alles betekent iets anders. In het eerste bedrijf worden de contouren uitgebreid neergezet, en dan begint het vuurwerk. We hebben vaak dubbel gelegen van de lach, ook al om de gekke versprekingen die ze bedenkt - 'O, wat een vrouwelijk, ik bedoel, gruwelijk persoon' - dat soort dingen. Het wordt gaandeweg bijna grand guignol, om weer behoorlijk sec te eindigen. En de moraal van het verhaal: ze komen er allemaal mee weg. Het is een happy end.'


De ideale man, première 19 oktober, Koninklijke Schouwburg, Den Haag. Speellijst: nationaletoneel.nl. Teksten van Jelinek: elfriedejelinek.com


Extra: Oscar Fingal O'Flahertie Wills Wilde

Oscar Fingal O'Flahertie Wills Wilde (1854-1900) werd geboren in Dublin. Hij bezocht het Trinity College aldaar en aansluitend het Magdalen College in Oxford, waar hij gedichten begon te schrijven. In deze periode ontwikkelde hij zijn specifieke, dandyistische stijl. Met zijn flamboyante gedrag en zijn rappe tong was hij al snel een geziene gast in de (literaire) salons. Later vestigde hij zich in Londen en trouwde hij de rijke Ierse Constance Lloyd, met wie hij twee kinderen kreeg. Na 1890 schreef hij zijn belangrijkste werk zoals de roman The Picture of Dorian Gray en de toneelstukken Lady Windmere's Fan, A Woman of No Importance, An Ideal Husband en The Importance of Being Earnest. In 1895 werd hij om zijn relatie met Lord Alfred Douglas aangeklaagd en uiteindelijk tot twee jaar gevangenisstraf veroordeeld. Na zijn vrijlating vertrok hij naar Frankrijk, waar hij drie jaar later stierf. Zijn graf op Père-Lachaise is nog steeds een 'bedevaartsoord'.


Extra: Elfriede Jelinek: 'Ik houd van Oscar Wilde'

'Dialoog in het theater vind ik banaal en zinloos, behalve als hij van Oscar Wilde is. Zijn komedies spitsen maatschappelijke conflicten altijd toe, net als detectives die ik ook zo graag lees. Het zijn ventielen waardoor de maatschappelijke druk sissend kan ontsnappen. Ik heb een uitgesproken rechtvaardigheidsgevoel en een fijne neus voor misleiding, leugens en bedrog, vooral als machtige mensen zich daarmee inlaten. Voor de machtigen is er geen controle-instantie. Er is niemand die hen in toom houdt.'


Extra: Recente Jellineks in Nederland

Winterreise

Eén van Jelineks meest persoonlijke teksten, waarvan alleen de structuur met het gelijknamige muziekstuk van Schubert te maken heeft. Ze schreef het speciaal voor de Münchner Kammerspiele (regie Johan Simons). Zoals gebruikelijk gaat ze in op maatschappelijke onderwerpen, maar ook kijkt ze naar haar familiegeschiedenis: de moeizame relatie met haar dominante moeder, de afwezige vader. Simons maakte een indrukwekkende collagevoorstelling, waarin Jelineks tekst wordt gekoppeld aan Hollandse historie en muzikale interventies van Christoph Homburger.


Over dieren

'Susanne Kennedy's regie van het stuk van Nobelprijswinnares Elfriede Jelinek is ongekend naargeestig en komt aan als een stomp in je maag', aldus de Volkskrant na de première in 2010. Jelinek schreef een tekst over hoeren en hun klanten, gedeeltelijk gebaseerd op afluistertapes van een Oostenrijks escortbureau, waarin de mannen over vrouwen praten alsof het dieren zijn. Kennedy maakte er bij het Nationale Toneel een confronterend geheel van, met mannen en vrouwen in foute pakken en pakjes en een hypnotiserend gebruik van zich herhalend beeld.


Rechnitz

Jossi Wieler is de regisseur van Jelineks Rechnitz bij de Münchner Kammerspiele, in 2010 in Amsterdam tijdens het Holland Festival. Hierin verwerkte ze de gebeurtenissen in het gelijknamige Oostenrijkse plaatsje, waar in 1945 ongeveer tweehonderd Joden werden vermoord, net voor de bevrijding door de Russen. Tijdens een feestje van SS-officieren en plaatselijke notabelen, besluit het gezelschap op enig moment 'zomaar' tot de massamoord. Naar verluidt was de tekst oorspronkelijk drie keer langer, maar in Wielers regie ontstond er een transparante, indrukwekkende voorstelling.


Underground

Een honderd pagina's tellende monoloog over de rol van bankiers, aandeelhouders en hebzuchtige consumenten in een moderne wereldorde, dat is Die Kontrakte des Kaufmanns, een 'theatraal pamflet' dat Johan Simons in 2009 bij NTGent in een voorstelling omzette. De meningen over het gebodene liepen uiteen, maar Underground, zoals de titel van de enscenering luidde, werd wel geselecteerd voor het Nederlands Theater Festival 2010.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden