JEANNE PRISSER

Jeanne Prisser bericht over wat zich afspeelt in de voorhoede van de beeldende kunst. Deze week: een argwanende koning en de onomkeerbare afsplitsing van het moederschap.

Apeldoorn, 30 april

Zijn ze nu wel of niet geslaagd, die koningsportretten van Otten, Dijkstra en Van Dongen?


In Apeldoorn zag ik: het is ongewis. Het hangt ervan af hoe je 'geslaagd' definieert. Bedoel je daarmee 'goed gelijkend', dan is het antwoord: redelijk. De portretten zijn redelijk geslaagd. Zij lijken. Zijne Koninklijke Hoogheid is herkenbaar. Het is Willem-Alexander die ons aankijkt en niet, zoals bij het gewraakte Tussauds-wassenbeeld, een willekeurige vent die toevallig naast Máxima is beland. Er zijn echter nog andere criteria.


Artistieke, bijvoorbeeld. Is het een goed schilderij? Deugt het als product van de verbeelding? Toont het Willem op een verrassende manier? Blijft het boeien? Wil je er na een tiende ook nog een elfde keer naar kijken? En een twaalfde? Een honderdste? Zit het stevig in elkaar? Heeft de koning een levendige kop, plastische handen? Staat hij er niet bij als een plank? Is hij vlot geschilderd? Kan hij de concurrentie aan met al die andere Willems elders in het Paleis? (Dat laatste: absoluut).


Het is een mixed deal, autonome kunstenaars die portrettist spelen. Wat ze tekortkomen aan techniek, trefzekerheid, gemak - zeg al die dingen die je in de aanpalende Wilhelminasalon bij het gelijknamige portret van de Amsterdamse societyschilder Thérèse Schwartze kunt bewonderen - maken ze goed op andere vlakken: signatuur, eigenzinnigheid, waarom niet: visie.


Hun Willem is een curieuze Willem; half moedwil, half miskleun. Hij oogt stijfjes, maar zijn blik laat naar zich raden (Otten). Zijn hoofd is te klein, maar zijn dooraderde handen zijn magnetisch (Van Dongen). Hij staat erbij alsof iemand hem in zijn rug port, maar zijn stropdas is wellustig rood, als een sjerp op een schuttersstuk van Hals (Dijkstra).


Die handen zitten in het portret van Iris van Dongen, voor mij het beste van de drie. Het is gemaakt in de bekende Van Dongen-pasteltechniek, fijntjes uitgewerkt, en toont de koning in een stoel, het bovenlichaam licht achterover hellend - vandaar misschien dat kleine hoofd. Wat ik me steeds afvroeg: vindt Van Dongen de koning nou sympathiek of niet? Om uiteindelijk te concluderen: nee, of tenminste: niet uitgesproken. De figuur op haar portret heeft iets argwanends, iets onvermoed minachtends, een blik die je eerder associeert met een corrupte paus of Louis van Gaal op een persconferentie na een verloren wedstrijd.


Zo kenden we Willem nog niet.


Hijzelf misschien ook niet.

Amsterdam, 1 mei

Het moederschap, u verwachtte het wellicht niet hier. Voor u nu afhaakt - niet het mijne.


Het moederschap in de kunsten. We kennen 'moeder-en-kind' door de eeuwen heen verbeeld als iets hogers, iets heiligs, liefst met twee vingers in de lucht geheven (kindeke) tegen de achtergrond van een blauw kleed (moeder), maar dat bedoel ik niet. Daarin kan ik altijd alleen maar een koning op zijn troon zien, een archetypisch staatsieportret eigenlijk.


Nee, het fundamentele, aardse moederschap. 'Ben je al in tweeën?' informeerde een man telefonisch bij een zwangere kennis en nooit hoorde ik een plastischer, preciezere formulering van wat er te gebeuren stond.


De bekende kunsttweeling L.A. Raeven, Liesbeth en Angelique, maakte het meermalen mee, dat in tweeën geraken. Eerst waren zij één; hun kunstwerken over hun twee-eenheid, verstikkend en explosief, zijn genoegzaam bekend. In televisieprogramma's en een documentaire zagen wij vervolgens hoe de twee zich losscheurden van elkaar, als een cel die zich luid krakend deelde. Onder het mom van kunst keken we naar emo-tv die zijn gelijke niet kende. Dat L.A. Raeven ook wezenlijk en kritisch werk maakte over dwingende schoonheidsidealen en intermenselijke afhankelijkheid (jazeker), daar hoorde je intussen weinig over.


Nu is er één moeder geworden; een verdere, nog radicalere afsplitsing. In galerie Ellen de Bruijne wordt het klassieke drama in al zijn facetten verbeeld in een hypnosevideo, een sculptuur met geur en geluid en een serie tekeningen.


Om dat laatste gaat het me. Angelique tekende de zwangere Liesbeth; haar evenbeeld, maar dan met een groeiend, bijna buitenaards aanhangsel.


Die tekeningen zijn bedachtzaam, afstandelijk en prachtig. Dat A. Raeven kon tekenen was bekend. Een Egon Schiele-achtige, licht nerveuze lijn hanteert zij en zet daarmee een knokige knie of een bottige schouder trefzeker op papier. Stond dat tekenen meestal in dienst van een project, hier staat het majestueus op zich. Het aanstaande moederschap in al zijn onbevattelijkheid. Dat lichaam: vervormd. Die blik: peilloos. De angst: groot. Niet mooi, niet zacht en verre van heilig. Nog even en zij geraakt voorgoed verdeeld.


Er staat iets onomkeerbaars te gebeuren, iets waarvan geen enkel blijebuikenboek rept en waarover Maria door de eeuwen heen haar lippen stijf op elkaar hield. Overweegt u het moederschap? Consulteer L.A. Raeven en think twice.

Info

Portret van de Koning, Paleis 't Loo, Apeldoorn, t/m 28/9


Mindless Living, L.A. Raeven, Galerie Ellen de Bruijne, Amsterdam, t/m 21/6

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden