Je schaamt je man te zijn

U dacht al dat Zweden feministisch was, maar ze zijn nog veel feministischer dan u denkt. Het wordt zelfs sommige Zweden te gortig. Door Irene de Pous

'Ik haat het.' Hanna Wildow (30) veert op. In het gesprek met de curator is ter sprake gekomen dat Zweden te boek staat als meest gendergelijke land ter wereld. 'Ik heb een hekel aan dat imago van Zweden. Het is gebaseerd op een onderzoek van járen geleden van de OESO, waarbij maar naar een aantal kenmerken is gekeken en we stonden niet eens éérste.'


In Zweden heerst het feminisme met een grote F. Ze zijn er van allerlei pluimage - queerfeministen, anarcho-feministen, vega-feministen, radicaal feministen - maar over één ding zijn ze het eens: de strijd is nog lang niet voorbij. Zo'n reputatie van meest gendergelijke land ter wereld werkt contraproductief, vindt Wildow. 'Het maakt de Zweden zelfingenomen.'


Wildow noemt zich freelancefeminist en is naast curator ook genderadviseur van scholen. Zojuist is ze 24 uur in de weer geweest met haar zieke straathond Judith die naar mannen blaft. 'Judith is vreselijk mishandeld door mannen', verklaart Wildow. 'Net als veel andere dieren en mensen.'


Met haar queerfeministische café en kunstruimte Hogkvarteret (Hoofdkwartier) in Stockholm trokken Wildow en andere activisten jarenlang duizend bezoekers per week. 'We wilden onze eigen utopie creëren. Een wereld die niet door mannen en mannelijke normen werd beheerst, maar waar ónze regels golden: geen heteroseksisme en geen racisme.'


Want de echte wereld, ook in Zweden, is nog altijd het domein van mannen, vindt Wildow. Ze somt op. 'Er zijn meer jongens die Göran heten dan er vrouwen zijn die in besturen zitten, vrouwen verdienen minder dan mannen en vrouwen blijven meer thuis terwijl de man werkt.'


Maar het patriarchaat toont zich ook subtieler: 'Wie neemt er ruimte in op een feestje, wie claimt dat hij de expert is, wiens boeken kopen we, wie zitten er in de praatprogramma's? Veel Zweedse mannen zeggen misschien dat ze feminist zijn, maar uiteindelijk zijn ze niet bereid de privileges op te geven die de patriarchale hiërarchie hen geeft.'


Nee, de strijd is nog in volle gang en in die overtuiging vinden feministen als Wildow de politiek aan hun zijde. De Zweden timmeren gestaag verder aan een nieuwe samenleving. Voor dit jaar heeft de overheid 29 miljoen euro beschikbaar gesteld om het land 'gelijker' te maken. Een leger aan genderconsultants, genderstrategen en genderonderzoekers staat hen bij.


De sleutel tot verandering is statistiek, weet een van hen, Karina Solax Strindh. Ze is sinds drie jaar fulltime 'genderstrateeg' bij de gemeente Gnesta, een dorp met tienduizend inwoners anderhalf uur ten zuiden van Stockholm.


In de gastenkamer van het gemeentehuis ontvouwt ze haar plannen. 'Het lijken misschien kleine dingen', zegt ze haast verontschuldigend, 'maar kleine dingen kunnen het begin zijn van verandering.' Die verandering zal tijd kosten. 'Het voortbestaan van ongelijkheid kunnen we niet accepteren.'


Turven

Haar offensief in Gnesta is dan ook alomvattend, iedereen is aan het tellen geslagen. De scholen maten de prestaties van de jongens en de meisjes, de medewerkers van de bibliotheek turfden hoeveel mannen en vrouwen er binnenliepen en in het bejaardenhuis hielden de verzorgenden bij over welke onderwerpen ze met de bewoners spraken.


Blijkt er een verschil, dan komt de volgende stap. Op scholen krijgen docenten training om de jongens en meisjes hetzelfde te behandelen. 'Jongens presteren minder, maar geen wonder als we hen van jongs af aan aanmoedigen om buiten te gaan spelen, terwijl we de meisjes vragen stil te zitten.'


De bibliotheek is een leesproject begonnen voor jongens, die veel minder vaak bleken te komen. Ook proberen de medewerkers vaders geïnteresseerd te krijgen. 'Het is voor kinderen goed om te zien dat mannen ook lezen.' In het bejaardenhuis bleek er niet zo veel verschil. Het grootste probleem was dat er alleen vrouwelijke verzorgenden zijn, maar dat is niet zo een-twee-drie op te lossen.


Strindhs lijst gaat verder. Ruimtelijke ordening wordt bijna altijd door mannen gedaan, maar hoe willen vrouwen dat de nieuwe wijk van Gnesta eruitziet? Voelen ze zich veiliger met verlichte, open plekken, moeten de bosjes weg? Waar stopt de bus? Wordt eerst de stoep of eerst de weg sneeuwvrij gemaakt?


En waarom gaan alle vrouwen in de sociale werkplaats koken en de mannen houthakken? Waarom komen op de naschoolse opvang bijna alleen jongens? Waarom komt altijd de man overleggen op de afdeling huisvesting en wordt de rekening van de kinderopvang naar de vrouw gestuurd?


'Het is een nieuw gebied waarin ik werk, iedereen moet het nog leren', zegt Strindh. 'Niemand wil anderen anders behandelen, maar we doen het de hele tijd. Ook de gemeente, leraren of begeleiders op de sociale werkplaats. De statistieken laten dat zien.' Het is paradoxaal, vindt Strindh. 'We geloven dat er geen wezenlijke verschillen zijn tussen mannen en vrouwen, maar om gelijkheid te bereiken, moeten we mensen bewustmaken van de verschillen in levensomstandigheden en opvoeding. Ik vind het soms zelf ook moeilijk uit te leggen.'


Paradijs

Zoals Strindh zijn er velen in Zweden. Bij alle overheidsactiviteiten moet het genderperspectief worden geïntegreerd. Ook de landelijke overheid houdt alle statistieken gescheiden bij. De verschillen probeert ze weg te werken, met extra startsubsidies voor vrouwelijke ondernemers of een bonus voor ouders die hun ouderschapsverlof eerlijk verdelen.


Maar op weg naar het paradijs haken steeds meer Zweden af. 'Het is vooral de politieke en culturele elite die hiermee bezig is', zegt vader Nils Erik Granström in speelgoedwinkel BR-Leksaker. Het is het vlaggeschip van speelgoedketen Toys R Us, waar de manager druk bezig is de winkel 'genderneutraal' te maken. Geen roze en blauwe afdeling meer, alle muren worden gewit en de planken rood geverfd. De prinsessenkostuums komen naast de spidermanpakjes.


'De verschillen zitten al in de kinderen als ze geboren zijn', denkt Granström, terwijl zijn zoontje van 3 door de piratenafdeling dwaalt. Op ouderbijeenkomsten van de kleuterschool wordt Granström onderhouden over 'neutraal gedrag', maar in de koffiepauze op zijn werk moet de ingenieur er met zijn collega's (enkel mannen) om lachen.


Zelfs voor vader Nicklas Ingvarsson, een geëmancipeerde Zweed die het ouderschapsverlof netjes verdeelde met zijn vrouw, gaan sommige discussies te ver. Zijn 2-jarige zoontje Rasmus slaakt even verrukte kreetjes bij de superhelden als bij de roze kinderwagen, aait verlekkerd de strijkplank en rent naar het raam als hij een politiesirene hoort.


'Het is prima dat Rasmus dat allemaal leuk vindt en het is goed om naar een gelijke samenleving te streven. Maar sommige natuurlijke dingen worden zo verdraaid dat het onnatuurlijk is', vindt Ingvarsson. Het meest recente voorbeeld daarvan is het opnemen in het woordenboek van een nieuw neutraal persoonlijk voornaamwoord, te gebruiken in plaats van hij of zij.


Mannenbelangen

Slachtoffer van het huidige genderdebat is de man, vindt Pelle Billing, tangoleraar en zelfverklaard genderonderzoeker. Als een van de weinige publieke behartigers van mannenbelangen trok Billing met een blog over het Zweedse genderbeleid zo'n twintigduizend bezoekers per maand. Wegens tijdgebrek is hij onlangs gestopt.


'In een krant kan geschreven worden dat mannen gewelddadig zijn en een eerdere vicepremier kon zomaar zeggen dat ze niet snapte dat niet meer vrouwen mannen haten. Vervang het woord man door moslim en je gaat naar de gevangenis. Maar over mannen mag van alles worden gezegd.'


Sommige mannen schamen zich daarom man te zijn. 'Door hoe er in de maatschappij tegenaan wordt gekeken. Ik kreeg ook reacties van moeders die bezorgd waren over hun zoons die met zo'n imago moeten opgroeien en op school worden achtergesteld.'


Terwijl het bestaan van genderrollen geen kwestie is van mannen die vrouwen onderdrukken, vindt Billing. Ze zijn ontstaan door de historische omstandigheden en mannen zitten daarbij net zo goed gevangen in een hun rol als vrouwen. Mannen moeten het gevaarlijke werk doen, krijgen moeilijker voogdij over de kinderen en mogen hun emoties niet tonen. 'Om een echt vrije samenleving te bereiken, moeten ook mannenonderwerpen aandacht krijgen in het genderdebat.'


De regering lijkt dat laatste met hem eens te zijn en heeft onlangs een onderzoeker aangesteld die moet bezien hoe het mannen vergaat onder het huidige genderbeleid. Het is de volgende stap in het emancipatiebeleid, vindt de regering, op de weg naar een samenleving waar voor álle individuen de barrières en normen worden weggehaald die hen belemmeren in hun vrijheid en kansen.


Wat Billing betreft, is dat ook de taak van mannen zelf. 'Wij leven vaak op de automatische piloot. We moeten zelf bedenken welke rol we eigenlijk willen. Daarmee zijn we pas net begonnen.'


GENDER IS éCHT VOORAL CULTUUR

De wetenschap mag dan ruimteschepen sturen naar Venus en Mars, even uitzoeken wat op aarde het verschil is tussen man en vrouw blijkt heel wat lastiger. Jazeker: verschillen in aanleg bestaan. Maar ze zijn veel kleiner dan de populaire boekjes suggereren en in de praktijk heb je er niets aan, omdat ze niets zeggen over individuen. Neem lichaamslengte: mannen zijn gemiddeld langer dan vrouwen, maar lengte alleen voorspelt niet of iemand man is of vrouw.


Of neem wiskunde, een van de felst bestreden slagvelden van de genderstrijd. Inderdaad zijn mannen in de meeste landen beter in wiskunde. Maar aangeboren is dat niet: hoe geëmancipeerder een land, des te meer het verschil verdampt. Wat wél blijft, is de licht bovengemiddelde aanleg die vrouwen hebben voor taal.


Neurowetenschapper Donald Pfaff adviseert de vuistregel: hoe minder het te maken heeft met de voortplanting, des te kleiner het sekseverschil. Geslachtskenmerken zijn haast altijd een correcte indicatie van man of vrouw.


Als het gaat om meer culturele zaken, worden de verschillen snel kleiner. De spelvoorkeur (stoeien of vadertje-moedertje?) verschilt, maar het gemiddelde verschil is niet groter dan dat in lichaamslengte. Nog eens twee keer zo klein is het 'natuurlijke' man-vrouwverschil in het bekende rijtje: agressie, empathie, competitieve houding. Vrouwen kunnen geen kaart lezen? Het verschil is gemiddeld maar een paar procent.


En ja, vrouwen zijn socialer. Zo praten meisjes iets eerder dan jongens, gebruiken ze taal vaker sociaal en kijken ze eerder naar gezichten. Maar de verschillen zijn klein en worden vergroot door de opvoeding. Hetzelfde geldt voor agressie: jongetjes zijn actiever, maar alweer is het de culturele invulling die het verschil maakt.


Vrij nieuw is daarbij het inzicht dat een mens niet 'af' is: de hersenen ontwikkelen zich voortdurend, zodat gender ook biologisch wordt vastgelegd. Wie veel wiskunde doet, krijgt een wiskundeknobbel, wie veel met taal bezig is een talenknobbel.


En omgekeerd: in een maatschappij met traditionele man-vrouwverhoudingen zijn ook de biologische man-vrouwverschillen groter. Letterlijk.


Maarten Keulemans

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden