Je rijdt de Ramblas op en geeft gas: hoe kan dat?

Onze verslaggever Mark Misérus was afgelopen weekend in Ripoll, een stadje in de buurt van Barcelona waar een aantal van de aanslagplegers woonden die donderdag toesloegen op de Ramblas. Ook de imam die hen de waandenkbeelden en religieuze moordzucht in het hoofd had geprent kwam er vandaan. Misérus zocht iets in Ripoll, iets waardoor het kwaad een gezicht kon krijgen, misschien trof hij er zelfs het kwaad zelf aan. Hij vond het niet. Hij zag in het appartement van de imam een catalogus van Husqvarna liggen - het rook er naar gebakken aardappelen.

Het kwaad is van een verbijsterende en smerige alledaagsheid, maar dat wisten we al. 'Het waren gewoon jongens die werkten en naar school gingen', zei een inwoner.

In De Nieuws BV stelde presentator Patrick Lodiers op Radio 1 gisteren de vraag aan de orde hoe je een moordenaar wordt. Hoe kan het dat je met een auto de Ramblas oprijdt en besluit gas te geven om zo veel mogelijk onschuldige slachtoffers te maken? Hij stelde de vraag aan Corine de Ruijter, hoogleraar forensische psychologie aan de Universiteit van Maastricht. 'Je leest overal dat het heel normale jongens waren', zei Lodiers. Of het De Ruijter niet verbaasde dat normale jongens tot zoiets in staat waren.

De Ruijter was niet verbaasd. Volgens haar bleek uit veel onderzoek dat het 'heel normale mensen zijn die zoiets doen'. In aanleg normale mensen, bedoelde ze, tot ze zich in de Staircase to Terrorism - het trappenhuis naar terrorisme - begeven, hun normaliteit verliezen en achter het stuur van een moordbusje gaan zitten.

De Staircase to Terrorism is een metafoor, een model uit 2005 van Fathali M. Moghaddam, Iraans hoogleraar psychologie aan de Universiteit van Georgetown in de VS. Na de aanslagen op de Twin Towers in 2001 verdiepte hij zich in het terrorisme, en vooral in de vraag hoe het kan dat uit een grote groep ontevredenen een klein aantal individuen uiteindelijk overgaat tot terreur.

Het trappenhuis van Moghaddam telt vijf etages. Leden van een samenleving die oneerlijkheid ervaren gaan naar de eerste, wie geen opties ziet voor verbetering gaat door naar de tweede. Ziet de ontevredene een duidelijke vijand, dan wacht de derde verdieping - daar ontstaat de bereidheid tot geweld. Op de vierde verdieping volgt het contact met een organisatie die geweld acceptabel verklaart en haar aanhangers isoleert. Dan is er geen weg meer terug: de vijfde verdieping is de etage van de terreur.

Ook dit model is een versimpeling - de realiteit is gecompliceerder en er zijn altijd individuen die zich buiten het model bewegen. Maar onderzoek laat ook zien dat heel veel jongeren die uitkomen bij terreur wél de trappen van Moghaddam hebben bestegen. Die wetenschap kan ons de weg naar rationele oplossingen wijzen.

We hebben te maken met gewetenloze moordenaars. Met een godsdienst die in zijn extreme, gewelddadige vormen dolenden van zingeving en identiteit voorziet. IS is een misdaadorganisatie en het wordt de hoogste tijd dat we het door onze bevriende schurkenstaat Saoedi-Arabië gesponsorde salafisme genadeloos de voet dwars zetten - allemaal tot je dienst.

Maar de radicalisering van sommige islamitische jongeren zullen we met die vaststellingen niet tegenhouden. Daarvoor moeten we kijken naar wat er aan de hand is op de eerste verdiepingen van het trappenhuis, daar waar normale jongens de motieven vinden om de doodstrap te bestijgen en te veranderen in relipsychopaten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden