Opinie

Je moet wél naar de oorzaak van islamterreur zoeken

De tegenstrijdigheid tussen wat Frankrijk belooft en wat het in de praktijk doet, wordt door gemarginaliseerde migranten scherper ervaren dan in andere landen

Beeld afp

Wat valt er na twee weken nog toe te voegen aan de discussie over de aanslagen in Parijs, en speciaal over de kern van de kwestie: waarom worden jongeren terrorist? Misschien dit: dat de meest zinloze discussianten zij zijn die iets willen bestrijden zonder de oorzaken te willen begrijpen, en dus ook (want dat ligt snel in het verlengde) weigeren zich af te vragen, of eigen gedrag juist onbedoeld bijdraagt aan wat men bestrijden wil.

Er is in dit verband al veel gezegd over het meest uitgesproken voorbeeld van dit niet-willen-weten in De Volkskrant, de column van Elma Drayer van 17 november. Haar stelling kort samengevat: het is heel helder wat IS wil, dat is helemaal niet ingewikkeld. En de vraag naar de mogelijke voedingsbodem in het Westen zelf is irrelevant, 'alleen al omdat het kalifaat dan geen tienduizenden maar miljoenen aanhangers zou tellen'.

Drayer maakt, net als velen die nu weer met een 'de islam is gewoon de oorzaak' op de proppen komen (boodschap: nadere discussie en analyse overbodig), de cruciale denkfout geen onderscheid te maken tussen wat de aanhangers van IS nu willen (dat is inderdaad tamelijk helder) en de redenen waaróm ze ertoe gekomen zijn om dat te willen. Is het nu werkelijk zo ontzettend moeilijk om dat essentiële verschil tussen beide te snappen?

Islamitische Staat is glashelder over beweegredenen

Lees hier de column van Elma Drayer. Na elke terreuraanslag kun je erop wachten. Eerst is er de schok, dan volgt de verwarring. Niet veel later verlaten de duiders hun studeerkamer om ijverig aan het verklaren te slaan.

Jihadistische ideologie

Daarmee is die tweede vraag dus niet minder essentieel: waarin schuilt anno 2015 voor sommigen de aantrekkingskracht van deze giftige variant van de islam, inclusief een strafpraktijk - publieke onthoofdingen, amputaties, geselingen, verbrandingen, schandpalen - die aan de Nederlandse Gouden Eeuw herinnert? Tenzij we de aantrekkingskracht van gruwelijk geweld als een genetische kwestie beschouwen, of zulke aanslagen heel normaal vinden natuurlijk, zodat die helemaal geen nadere verklaring meer behoeven.

De terroristen in kwestie zijn echter niet binnen IS zelf opgegroeid, maar hier in het Westen, en noch hun ouders, noch hun leraren hebben hen twintig jaar lang met hun huidige jihadistische ideologie gehersenspoeld. Dan zoekt een historicus naar oorzaken en causale verbanden, en hoopt vervolgens dat ook journalisten niet te denklui zijn om dat na te laten.

Wie dat gelukkig niet was, was Peter Giesen in een uitstekend stuk in Vonk over de koloniale erfenis van Frankrijk, en ik zou daar de gelijktijdig verschenen column van Caroline de Gruyter in de NRC aan willen toevoegen. Zij gaat mede in op de gevoelens van vernedering in het Midden-Oosten zélf, die niet los vallen te zien van de westerse militaire interventies, die de chaos alleen maar groter maakten.

Retoriek en praktijk

Giesen wijst - daarmee de facto Sommers stelling diezelfde zaterdag dat Nederland het niet beter doet weersprekend - op twee met elkaar typisch Franse, samenhangende aspecten. Enerzijds het uitgesproken laïcisme, dat - anders dan in verzuild Nederland - weinig ruimte laat aan een zich publiekelijk manifesterend religieus middenveld. En anderzijds op een (op de Franse Revolutie teruggaande) staatsideologie van vrijheid en gelijkheid die in die nadrukkelijke vorm elders afwezig is, en vervolgens de eigen burgers veel meer belooft dan zij voor bepaalde bevolkingsgroepen waarmaken kan.

Die tegenstrijdigheid - 'De Republiek doet niets voor ons' - tussen retoriek en praktijk wordt daardoor in Frankrijk door gemarginaliseerde migranten scherper ervaren dan in andere landen. Is de rest van Europa daardoor voor jihadisme immuun? Nee, maar de kans daarop is misschien toch geringer.

Dat brengt mij op de tweede grote denkfout van Drayer - die in de reacties op haar amper is belicht - dat als discriminatie of achterstand aan radicalisering zou hebben bijgedragen, er veel meer geradicaliseerden zouden moeten zijn. Wat is dat voor een simplistisch mens- en maatschappijbeeld? Een mens is toch geen chemische fabriek, zodat bij elk exemplaar het toevoegen van dezelfde ingrediënten exact dezelfde reactie veroorzaakt?

Laat ik in dit verband eens voor één keer een vergelijking trekken met het fascisme, wat men juist in de kring van de grootste westerse islamcritici zo graag doet. Dat heeft daar zelfs tot dat rare begrip islamofascisme voor theocratische fundamentalisten geleid, terwijl áls die term al voor het Midden-Oosten zinvol is, die dan eerder op hun felste tegenstanders - seculiere tirannen als Assad en Saddam Hoessein - van toepassing zou zijn.

Historici die de opkomst van de nazi's in Duitsland trachten te verklaren, komen over het algemeen op twee factoren als de voornaamste uit: de economische crisis van 1929 op de iets kortere termijn en/of de vernederende Vrede van Versailles na de verloren Eerste Wereldoorlog op de iets langere. Vaak was het een mix, en wat zwaarder woog, verschilde per aanhanger.

Werd iedere gefrustreerde frontsoldaat of gefailleerde middenstander daarmee automatisch Hitler-fan? Nee, natuurlijk niet; er waren ook allerlei factoren, die dat in individuele gevallen verhinderden of aan de woede een heel andere politieke vertaling gaven. Of tot apathie leidden. Ook voor de gefrustreerde frontsoldaat of gefailleerde middenstander die toevallig joods was, lag een keuze voor Hitler om evidente redenen wat minder voor de hand. Ja, de wereld is ingewikkeld. Voor sommigen duidelijk te.

Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden