Je moet wel meedoen in Europa, alleen dan krijg je dingen voor elkaar

Vrij zicht

Europa heeft nog altijd maar één drijfrichting: op naar de vooruitgang.

Een behoudende Europese politiek, bestaat zoiets eigenlijk wel? De vraag bekroop me woensdag tijdens het Kamerdebat voorafgaand aan de Europese top van deze week. Zo'n Kamerdebat is er bij elke top en de vraag kwam op toen Sybrand Buma (CDA) van premier Rutte wilde horen wat hij zou doen als Nederland in Brussel alleen kwam te staan. Volgens Buma ligt 'de rode loper uit voor de transferunie' van noord naar zuid. Bijna wanhopig vroeg hij zich af hoe Nederland drieste Europese plannen kon tegenhouden. Níét tekenen bij het kruisje, hoe doe je dat eigenlijk?

De Kamer trilde nog na van de uitspraak van SPD-leider Schulz, die op zijn laatst in 2025 de Verenigde Staten van Europa ingevoerd wil zien. Maar premier Rutte suste dat Frankrijk zoiets nooit zou accepteren. En zoals hij vaker zegt, al te dolle voorstellen van de Europese Commissie lopen vanzelf vast in het zand. Geen paniek, we zijn er zelf bij, aldus de premier.

Eén ding bleek in het Kamerdebat glashelder. Het nieuwe Nederlandse kabinet vaart een conservatiever Europese koers dan de vorige coalitie van VVD en PvdA. Het CDA is terughoudender en al helemaal de ChristenUnie, die in 2005 tegen de Europese Grondwet was en ook over de euro alles behalve enthousiast. Wie moppert dat Rutte geen visie heeft, moet gewoon het regeerakkoord lezen. Die visie luidt dat er geen permanente geldstroom van noord naar zuid moet komen, geen nieuwe stroppenpot voor crisislanden en dat landen met schulden hun eigen broek moeten ophouden. Zoals afgesproken. Geen sprongen voorwaarts, Europese regeringen en wat dies meer zij.

De paragraaf over het ophouden van de eigen broek speelde nog een boeiende rol in de Duitse formatie. De liberale FDP-leider Lindner kwam eind november met het Nederlandse regeerakkoord aanzetten. Hij wilde het strenge eurostandpunt van Rutte III overnemen in het Duitse regeerakkoord. Angela Merkel voelde er niets voor. Zij meende dat Nederland geen Duitsland was en ze wilde haar handen vrijhouden bij toekomstige onderhandelingen in Brussel. Zo liep de vorige ronde van de Duitse formatie vast op een Nederlands standpunt.

Sindsdien heb ik van wel vijf kanten te horen gekregen dat Nederland een voorbeeld had moeten nemen aan Merkel. Zij bedrijft serieuze politiek. Nederland organiseerde met de passage over de euro alleen maar zijn eigen nederlaag. De een herinnerde aan Jan Kees de Jager, van het gedoogkabinet-Rutte I, die rondrende in Brussel terwijl hij in slecht Engels riep dat de Grieken geen cent meer zouden krijgen. Hij kreeg zelf niets voor elkaar. Een tweede wees naar de huidige minister Hoekstra, die ze in Brussel te hoekig vinden. Alleen maar nee zeggen, daar worden ze in Europa iebelig van.

Buma: bijna wanhopig Foto Martijn Beekman

De gebedsmolen heet: meedoen. Je moet wel meedoen, dan krijg je dingen voor elkaar. Zondag zat eurocommissaris Timmermans in Buitenhof. Hij vond dat Rutte niet op zijn handen moet blijven zitten. Rutte zou eens met een visie moeten komen. Een behoudende visie op Europa, bedoelde Timmermans kennelijk, is geen visie. Nederland moet meedoen, waarna hij de kleinigheid opsomde aan gezamenlijke Europese uitdagingen, te weten veiligheid, klimaat, energie, terrorisme, buitengrenzen. Als klapstuk moet Europa heel Afrika uit het slop halen.

Let op de retoriek van de onvermijdelijkheid. Er komen enorme veranderingen aan, aldus Timmermans. Dat voelt iedereen volgens hem aan zijn water. Anders gezegd, we moeten met kracht voorwaarts. Europa heeft nog altijd maar één drijfrichting, de vooruitgang, op naar meer rationaliteit en de belofte die toekomst heet. Commissievoorzitter Juncker vatte de geestesgesteldheid mooi samen toen hij de opvolger van Dijsselbloem als eurovoorzitter welkom heette met de tweet #deepening EMU. Wie aarzelt, of niet meedoet, leeft in het verleden. En is af.

Rutte: geen paniek Foto epa

Je ziet het aan de Brexit. De uitslag van het referendum was nog niet binnen of Schulz, toen nog voorzitter van het Europarlement, liet weten: nu volle kracht vooruit naar een Europese federatie. De Brexit is een harde breuk met het idee van een steeds hechtere gemeenschap. Daarom worden de Britten gehaat. De klammheimliche Freude over de uitkomst van de onderhandelingen is onmiskenbaar. Nu moeten de Britten zich domweg committeren aan de EU-regels. De belangstelling voor het waarom van het nee is verbleekt.

Het is precies de onvermijdelijkheidsretoriek die weerstand oproept. Ook en juist bij de Britten. De politieke druk in de richting van meer Europese eenheid gaat vanzelf over in morele druk, schrijft Luuk van Middelaar in zijn boek De nieuwe politiek van Europa. Wie niet meedoet aan wat per se moet gebeuren, is immers nalatig. Dat geldt voor de Britten en ook voor de Oost-Europeanen die hun quotum vluchtelingen niet willen opvangen. En het geldt voor de Nederlanders, die als egoïsten worden gezien omdat ze vinden dat Zuid-Europa zich aan de afspraken moet houden.

Timmermans: graag een visie Foto afp

Zie ik het goed, dan stuit die morele druk op grenzen. Landen eisen ruimte voor een conservatievere koers. Intellectuelen denken erover na. Eén voorbeeld, een befaamd pro-europeaan als Timothy Garton Ash schreef van de week een artikel in de FT waarin hij als kerstcadeau vroeg of hij een jaar lang verschoond kon blijven van plannen voor een fonkelnieuw Europa. #Ikook.

Martin Sommer is politiek commentator van de Volkskrant.

Meer over