InterviewJohn de Wit

‘Je moet de weg vooruit stap voor stap toelichten en uitleggen waarom elke keuze wordt gemaakt’

Versoepelingen met Pasen en op 1 juli iedereen zijn eerste prik: het was maandag een persconferentie die perspectief moest bieden. Volgens een strategie die is aangeraden door gedragsdeskundigen, zoals John de Wit, hoogleraar sociale wetenschappen aan de Universiteit Utrecht en lid van de Wetenschappelijke Adviesraad Corona Gedragsunit van het RIVM. Hij licht de adviezen toe.

Demissionair premier Mark Rutte en demissionair minister Hugo de Jonge (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) geven een toelichting op de coronamaatregelen in Nederland. Beeld ANP
Demissionair premier Mark Rutte en demissionair minister Hugo de Jonge (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) geven een toelichting op de coronamaatregelen in Nederland.Beeld ANP

Helpen deze formuleringen om mensen het langer vol te laten houden?

‘Ik denk het wel. Met de adviesraad hebben we vaker geadviseerd om het grote beeld te schetsen. Je moet de weg vooruit stap voor stap toelichten en uitleggen waarom elke keuze wordt gemaakt. Rutte doet dat heel nadrukkelijk de laatste paar keer. Nog meer dan de vorige keer keek Rutte nu vooruit. Een heel belangrijk onderdeel daarvan is om te zeggen: als X lukt dan doen we Y. Zo weten mensen wat hun inspanningen opleveren, als ze zich aan de maatregelen houden. En ook wat het gevolg is als ze zich er niet aan houden.’

Er werd veel gehamerd op hoe zwaar het is. ‘De reserves zijn op’, zei Rutte. ‘De nood is hoog.’ Is het slim om zo te communiceren?

‘Het is erg belangrijk om te erkennen dat het voor sommige mensen zwaar is, dat sommige mensen het zat zijn. Vergelijk dat met de Braziliaanse president Bolsanaro die zegt: nu stoppen met zeuren. Daarmee jaag je mensen tegen je in het harnas. Mensen willen gehoord worden.’

We houden het niet nog vier maanden zo vol, zei Rutte ook. Als hij dat zo zegt, dan wordt dat vanzelf waar, toch?

‘Dat vond ik inderdaad niet zo handig geformuleerd. Er kan sprake zijn van een zorgwekkend mechanisme: je kunt elkaars gevoelens van moedeloosheid versterken. Elkaar de put inpraten. Het is een ingewikkelde balans. Je moet erkennen dat het zwaar is, maar je moet mensen ook motiveren om vol te houden. Het probleem van empathie is dat je er te ver in kunt gaan. Dan is het geen oplossing maar een versterking van het probleem.

‘Wat ook lastig is, is dat we in een overgangsfase zitten. De vaccinaties beginnen aan te slaan. Dat is dus reden tot optimisme. Maar als je al te optimistisch bent, kunnen mensen denken dat het ergste voorbij is. Deze keer werd niet duidelijk genoeg gezegd dat we ons aan de basisregels moeten blijven houden. Je kunt niet vaak genoeg zeggen dat mensen afstand moeten blijven houden, hun handen moeten wassen, in hun elleboog moeten niezen en papieren zakdoekjes moeten gebruiken.’

De avondklok zou als eerste verdwijnen, maar blijft telkens. Maakt het mensen niet wantrouwig om zo’n zware maatregel toch telkens een paar weken te verlengen?

‘Dat zou je kunnen verwachten, ja. De avondklok is een atypische maatregel. Vanuit democratisch en principieel oogpunt is het een erg zware maatregel. Maar in de praktijk is het al een hele tijd zo dat mensen weinig doen ’s avonds, dat heeft ook te maken met de tijd van het jaar. Het gekke is dat 92 procent van de mensen zich aan de avondklok houdt, maar dat de steun voor deze maatregel relatief klein is: nu zo’n 67 procent, volgens onderzoek van het RIVM. Bij de andere maatregelen is dat juist andersom: mensen zeggen erachter te staan, maar houden zich er vaak toch niet zo goed aan.’

Als de dagen langer en warmer worden, wordt de avondklok toch onhoudbaar op een gegeven moment?

‘Dan wordt hij zeker ingewikkeld, ja. Als de terrassen open zijn, is het lastig om mensen binnen te krijgen, zeker als het licht is. Je zou een vorm kunnen bedenken waarbij mensen mogen borrelen buiten op een terras en dan om negen uur thuis moeten zijn, maar makkelijk zal het niet worden om dat te handhaven. Dus ja, er zit een houdbaarheidsdatum aan de avondklok.’

Er werden feitelijk alleen wat kleine correcties en aanpassingen direct ingevoerd op de persconferentie. Mensen vanaf 27 jaar oud mogen nu in viertallen buiten sporten. En bij grote winkels mag één klant per 25 vierkante meter naar binnen, met een maximum van 50 klanten. Is het niet verwarrend om telkens aanpassingen door te voeren op eerder aangekondigde maatregelen?

‘Nou, dat zou je kunnen zeggen, maar in zijn algemeenheid is de stelregel: daar waar maatregelen wringen, moet je ze aanpassen. De regels voor winkels waren niet uit te leggen. Misschien had het kabinet dat eerder moeten inzien, voordat ze de regels invoerden. Maar in principe is het goed dat een overheid zegt: we zijn niet onfeilbaar, als we zien dat het niet klopt dan passen we het aan.’

De coronaroutekaart is weer aangepast. Wat is het nog het nut van zo’n kaart als je er niet mee kunt plannen?

‘Ja, dat is een ingewikkelde afweging. Zo’n kaart is handig om perspectief te bieden. Maar hij moet in de praktijk wel bruikbaar zijn. Misschien is de oplossing om de routekaart minder gedetailleerd te maken. Want al die details moet je later weer aanpassen. Hou het op hoofdzaken.’

Een hoge vaccinatiegraad is nodig om het coronavirus te bedwingen. De Jonge zei heel duidelijk dat er geen vaccinatieplicht komt en dat hij niet wil dat mensen zich verplicht voelen om zich te vaccineren. Is dat een strategische slimme formulering?

‘Ja, dat is in Nederland heel belangrijk. We hebben religieuze minderheden die bedenkingen hebben en die ook dicht tegen de regering aan zitten. Dat vaccineren vrijwillig is, is respectvol voor hen. We leven in een nette democratie, waar er ruimte voor de minderheid is en niet een dictaat van de meerderheid geldt.

‘Het verplicht stellen van vaccinaties zou ook niet helpen om mensen die huiverig zijn te overtuigen. Je moet goed uitleggen hoe het zit met de risico’s. Er is zelfs een ethische verplichting om te zeggen dat er bijwerkingen en risico’s zijn. Het is alleen heel ingewikkeld om uit te leggen hoe klein die risico’s precies zijn. Het menselijk brein begrijpt kansberekening nu eenmaal niet zo goed.

‘Risicocommunicatie is bovendien heel moeilijk. Zodra je gaat praten over risico’s zullen er mensen zijn die dat al onacceptabel vinden. Het liefst is het risico nul, maar nul bestaat niet. Het woord risico schrikt al af. Daar zou je eigenlijk iets anders voor moeten hebben.

‘De vaccinatiebereidheid is gelukkig gegroeid de afgelopen maanden en zal alleen maar blijven toenemen. Naarmate meer mensen gevaccineerd zijn, zal blijken dat de risico’s verwaarloosbaar zijn. Dat zal hopelijk de mensen overtuigen die zich nu nog zorgen maken.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden