'Je moet afleren om aan onbelangrijke dingen te werken'

Topnatuurkundige Robbert Dijkgraaf maakte de tv-serie The Mind of the Universe, vanaf morgen te zien, en dendert hier door liefst zeventien favorieten, zoals zijn Einsteindas.

Beeld Els Zweerink

'Hij heeft het toch wel over Mickey Mouse gehad hè?' Schrijfster en NRC-columniste Pia de Jong is vanuit de gereedstaande taxi op het Spui in Amsterdam nog even naar binnen gehold, de hal van het Maagdenhuis in. Heeft de verslaggever een hand gegeven en gecheckt of haar man Robbert Dijkgraaf, knuffelfysicus bekend van radio en tv, het inderdaad over zijn favoriete Disney-scène heeft gehad: Mickey Mouse als de Tovenaarsleerling in Fantasia.

Dijkgraaf is na het gesprek zijn handen wassen en op zoek naar zijn jas. De taxi moet het stel naar Haarlem brengen, zegt de immer uitpuilende agenda. Lopende zaken, oude vrienden, interviews over de nieuwe VPRO-serie die hij maakte: The Mind of the Universe, die morgen begint.

Vanochtend in bed hebben ze het er nog even over gehad. Vooral de klap met de bezem, gaat De Jong door, aan het eind, als de schuldbewuste Mickey Mouse de boel in het honderd heeft laten lopen en de tovenaar de orde in de ondergelopen werkplaats heeft hersteld. Kattatabam!, doet het symfonie-orkest. Onbetaalbaar, daar worden ze altijd vrolijk van.

Dus als het thuis in Princeton onder de rook van New York eens knus moet zijn, zetten ze hem nog weleens op, de dvd van Fantasia. Ook een directeur van het befaamde Institute for Advanced Study, de groene intellectuele enclave waar ooit de oudere Einstein zijn werkplek had, wil weleens ongecompliceerd schateren.

'Ik zeg de jonge mensen die binnenkomen: je moet niet aan belangrijke dingen willen werken, je moet afleren om aan onbelangrijke dingen te werken.' Beeld Els Zweerink

Maar het uur ervoor is een doos van Pandora geweest, waarin alles van zijn goudgele jongenskamer in Ridderkerk vermengd raakte met zijn studententijd in Utrecht en tussendoor op de Rietveld, met de protspaleizen van de New Yorkse elite aan Central Park, met het =-teken in de natuurkunde. Eindigend in het essay dat hij net bij Princeton University Press publiceerde, en dat eigenlijk een herbezorging is van een beroemd essay uit 1939: The Usefulness of Useless Knowledge. Geschreven door Abraham Flexner, de bedenker en eerste directeur van het instituut in Princeton. Een, zoals hij het noemde, 'paradijs voor geleerden', zonder tijdrovende studenten of vergaderingen. Tussen het groen om in alle rust te denken en te werken. Een wereld van tuinmannen, en genieën die elkaar de koekjes bij de thee aanreiken. Maar die ook de digitale computer bedachten.

Dijkgraaf (57) zat er als post-doc zelf en realiseerde zich in de eerste week dat er nu iets heel bijzonders van hem werd verwacht. Lichte paniek. 'Maar zo werkt het natuurlijk niet. Je moet gewoon ergens beginnen en je nieuwsgierigheid volgen. Ik zeg de jonge mensen die binnenkomen: je moet niet aan belangrijke dingen willen werken, je moet afleren om aan onbelangrijke dingen te werken.'

Mijn Einsteindas, een uniek exemplaar, er is er maar één van gemaakt, voor mij. Beeld Els Zweerink

1. Stropdas: Einsteindas

'Mijn Einsteindas, een uniek exemplaar, er is er maar één van gemaakt, voor mij. Einsteins formules in zijn eigen handschrift, afkomstig van manuscripten. Ik ben daar nogal trots op, dus draag ik hem weleens op het instituut. Zul je zien dat ik op de gang de oude Freeman Dyson tegenkom, die zegt: o, maar ik heb ook een Einsteindas. Die is destijds speciaal voor Einstein gemaakt en die heeft Albert toen maar aan mij gegeven. Sta je daar met je unieke das.'

2. Documentaire: Powers of Ten, Charles en Ray Eames (1977)

'Een briljante korte documentaire die de wereld van klein naar groot laat zien door in en uit te zoomen van twee luierende mensen op een kleedje in een park. We zien het kleedje het park worden, het park de stad, de staat, het continent, de planeet aarde tot de sterrenstelsels. En daarna terug naar af en verder naar binnen, de cellen, de moleculen, de atomen. Als ik een alien in een paar minuten zou moeten uitleggen hoe wij de wereld zien, zou ik dit draaien.'

Documentaire: Powers of Ten, Charles en Ray Eames. 'Als ik een alien in een paar minuten zou moeten uitleggen hoe wij de wereld zien, zou ik dit draaien.'

3. Museumstuk: Het topje van de Mont Blanc in Teylers museum, Haarlem

'Ik vind het een hilarisch idee dat het bovenste puntje van de Franse Mont Blanc in een museum aan het Spaarne in Haarlem wordt bewaard, ook omdat er niks bijzonders aan te zien is. Gewoon een steentje, en vermoedelijk niet eens de echte top. Maar juist dat was ooit veelzeggend. De toppen van de hoogste bergen bleken uit doodgewone stenen te bestaan, niets buitenaards, zoals lang werd gedacht.'

4. Kunst: Willem de Kooning, Rosy-Fingered Dawn at Louse Point

'Mensen vinden het nogal opwindend dat ik na een paar jaar natuurkunde ben overgestapt naar de Rietveld-academie, en later weer terug. Ik zie het verschil niet zo, kunst en wetenschap putten uit verbeelding en nieuwsgierigheid. In mijn Rietveldtijd zat ik veel in het Stedelijk Museum en moest ik altijd even naar Willem de Kooning. Rosy-Fingered Dawn at Louse Point, met al dat roze en geel. Het schilderij verdwijnt als je de kleur eruit draait. Het ís kleur.'

Kunst: Willem de Kooning, Rosy-Fingered Dawn at Louse Point. 'Al dat roze en geel. Het schilderij verdwijnt als je de kleur eruit draait. Het ís kleur.' Beeld Collectie Stedelijk Museum

5. Kleur: Diep goudgeel

'Ik heb synesthesie, ik zie kleuren bij getallen en begrippen. Kleur is zo veelzeggend, ik zag ooit in Londen Eugène Delacroix' portret van Baron Schwiter dat bijna helemaal zwart is, op een stukje dieprode voering van de jas na. Adembenemend, het roodste rood dat ik ken. Ikzelf ben goudgeel, al zolang ik weet. Ik mocht als jongetje ooit mijn kamer herinrichten. Dat werd geel, mijn moeder naaide zelfs goudgele gordijnen voor me. En dan de zonsopkomst.'

6. Muziek: Johann Sebastian Bach, Wohltemperierte Klavier, eerste boek, liefst door András Schiff

'Een ontdekkingsreis door de tonale wereld, een vorm van onderzoek. Ik begin vrijwel al mijn dagen met Bach en Schiff, die ik weleens kort ontmoet heb. Ook diep voor mij: Richard Strauss met Tot und Verklärung, een symfonisch gedicht voor orkest, dat gaat over schoonheid en ontzag voor het grootse. Het doet me ook denken aan die keren dat ik met een vriendje meeging naar repetities van zijn vader in het Rotterdam Filharmonisch. De macht van het symfonieorkest is fenomenaal.'

7. Landschap: Woestijnen van Utah, gewoon zomaar ergens

'Niet de plekken uit de reisgidsen, maar ergens onderweg van hier naar verder. Leegte, wind, warmte. Je begrijpt opeens hoe oud de wereld is, en hoe ongenaakbaar. Het kleinste dat ik me ooit voelde was overigens op de ijskap in Groenland. Het grootste natuurreservaat ter wereld met maar één probleem: er is geen natuur. Ik voelde me de mathematische punt op het lege vlak.'

De uitgestrekte vlaktes en canyons van Utah. 'Hier begrijp je opeens hoe oud de wereld is.' Beeld epa

8. Natuurkunde: De U van John Wheeler

'John Wheeler was een geweldige theoretisch natuurkundige die ik voor zijn dood in 2008 geregeld heb ontmoet. Hij was de man die de term zwart gat heeft bedacht. Hij tekende soms een grote u op het bord die het universum weergaf. Op een van de poten tekende hij dan een oog. Het universum dat zichzelf bestudeert. Wij met onze wetenschap zijn dat oog.'

9. Boek: Vladimir Nabokov - Speak Memory

'Ik ben altijd gefascineerd en een beetje jaloers op het idee dat Nabokov uitbuit: dat sommigen mensen zich hun allervroegste jeugd kunnen herinneren. Nabokov herinnert zich hoe de boeren zijn welgestelde vader eens in het jaar kwamen jonassen in een kleed, een traditie, en dat zijn vader dan keer op keer voor het hoge raam omhoog zweefde en weer viel. Het boek begint prachtig. Ons leven is een kleine kloof tussen niet geboren en dood, waarbij het laatste niet erger of enger is dan het eerste. Ik realiseer me dagelijks dat ik besta dankzij allen die voor mij bestonden, een lange reeks mensen die het gehaald hebben. Dat is mooi.'

De cover van Vladimir Nabokov Speak, Memory. 'Ik ben altijd gefascineerd en een beetje jaloers op het idee dat Nabokov uitbuit.'

10. Boek: Pia de Jong - Charlotte

'Pia is mijn vrouw en de moeder van onze kinderen. Charlotte gaat over onze dochter die leukemie kreeg en was opgegeven maar spontaan genas. De wereld werd kleiner en kleiner, we waren er alleen nog voor elkaar, op een paar vierkante meter. Ik werkte tegelijk aan straling die uit zwarte gaten ontsnapt. Net als wij ontsnapten. Het was als de prent van Escher van de hand die zichzelf tekent, zo voelt het voor me.'

11. Toneel: Michael Frayn - Copenhagen (1998)

'Natuurkundige Werner Heisenberg bezoekt Niels Bohr in Kopenhagen in de oorlog. Vertelde hij hem nou dat de Duitsers een atoombom proberen te bouwen? Of juist niet? Frayn is geen natuurkundige, maar hij raakt exact de kern over wat we wel en niet kunnen weten en hoe wetenschap mensenwerk is. Prachtig opgevoerd trouwens met Bram van der Vlugt en Stefan de Walle, regie Peter Tuinman.'

12. Museum: American Museum of Natural History, New York

'De diorama's daar zijn onovertroffen: taferelen uit de echte wereld, die in een soort etalages zijn tentoongesteld. Een beetje oubollig, zeker, maar ik kan echt ademloos kijken hoe een konijntje almaar niet in de gaten heeft hoe een lynx hem besluipt.'

Tekenfilm: Fantasia van Walt Disney. 'Mickey die de tovernaarshoed pikt en de macht over de betoverde bezems verliest. Onbetaalbaar.'

13. Tekenfilm: Fantasia van Walt Disney, vooral De tovenaarsleerling (1940)

'Als we moe zijn of gewoon niks willen, zetten we de dvd van Fantasia nog weleens aan. Klassieke muziek en animatie, meesterlijk gedaan. Onbetaalbaar is Mickey die de tovenaarshoed pikt en de macht over de betoverde bezems verliest. En de tovenaar die de schuldbewuste muis, katakabam aan het slot een mep met een bezem geeft. Vanwege Fantasia heb ik trouwens nog de ambitie gehad om zelf tekenfilms te maken. Met een vriendje bouwde ik een studio, met een camera en overheadvellen. Ga toch eens buitenspelen, zei mijn moeder op den duur, dat is veel gezonder.'

14. Film: Badlands van Terrence Malick met een piepjonge Martin Sheen (1973)

'Als scholier zat ik alleen maar in de bibliotheek en las encyclopedieën en de Scientific American. Een eenpersoonsuniversiteit, niet erg bezig met de wereld. Pas in mijn studententijd in Utrecht ben ik films gaan zien, heel veel films. Badlands, The Godfather, The French Connection, Marathon Man. Vaak dat gritty New York dat allang niet meer bestaat.'

Film: Badlands van Terrence Malick met Martin Sheen. 'Als scholier zat ik alleen maar in de bibliotheek. een eenpersoonsuniversiteit. Pas in mijn studententijd in Utrecht ben ik films gaan zien, heel veel films.'

15. Stad: New York

'De ultieme romantische stad, ik kom er veel. Als je zoals ik weleens naar een bijzondere gebeurtenis gaat, weet je zeker dat er een deur verder of verdieping hoger ook iets bijzonders gebeurt. Sociaal vind ik het er ook verwarrend. De een heeft er een miljard, de ander een kartonnen doos. Daar sta je dan als jongen uit Ridderkerk.'

16. Wetenschapper: Hendrik Lorentz (1853-1928) in Leiden

'Theoretisch natuurkundige. Een waarachtig genie, maar van het soort dat tastbaar blijft. Ik heb als president van de Koninklijke Akademie zijn schoolrapporten in handen gehad, allemaal tienen. Lorentz leidde eigenhandig de natuurkunde de 20ste eeuw in, door mensen met elkaar te verbinden. Een diplomaat, een aardige man denk ik altijd. Heel anders dan iemand als Einstein, die hem als een soort vader zag, maar die zeker als jonge man zelf niet heel aimabel was. Ik had Lorentz graag ooit ontmoet, ja.'

17. Formule/wet: Het =-teken

'Weliswaar staat E=mc2 bovenaan op mijn stropdas, maar ik heb veel meer met wat daaronder staat: Rik=0, de algemene relativiteit. Als je goed kijkt, staat er onder die slinger achter de nul een punt. Dat is een vraagteken dat Einstein ooit op een schoolbord achter zijn eigen formule schreef, waarmee hij de vorm van ruimte en tijd verbindt met de energie in het heelal. En niet zomaar een verbinding, er staat een gelijkteken. Hij koppelt twee werelden die niemand eerder als gelijk zag. Dat is wat de natuurkunde vooral doet: laten zien dat dingen veel vaker gelijk zijn dan we vermoeden. Krachten, deeltjes, energie, massa. De geschiedenis is een lange reeks gelijk-tekens en iedere fysicus hoopt er zelf een aan te kunnen toevoegen.'

CV Robbert Dijkgraaf

1960 Geboren in Ridderkerk
Studeert natuurkunde in Utrecht en een periode op de Gerrit Rietveld Academie
1989 Promoveert cum laude, Utrecht
Postdoc in de VS
1992 Hoogleraar mathematische fysica, UvA
2005 Universiteitshoogleraar, UvA
2008-2012 President Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen
2008-heden President InterAcademy Partnership, internationale vereniging van wetenschapsacademies
2012-heden Directeur Institute for Advanced Study, Princeton

Robbert Dijkgraaf is getrouwd met schrijfster Pia de Jong en heeft drie kinderen.

Hier vindt u eerdere Gidsen van de week

'Door schrijven word je een ander mens'
Het liefst was hij muzikant geworden. Maar hij werd schilder, dichter en activist - waarvoor hij in een Zuid-Afrikaans gevang belandde. Breyten Breytenbach gidst ons langs inspiratiebronnen als Mandela, Lucebert en ah, Cesária Évora!

'Ik ben gelukkiger dan ooit, maar voor mensheid en planeet is het een barre tijd'
De Englishman in New York was vorige week in Amsterdam. Wat Sting mooi vindt? Na enige aarzeling steekt de zanger van wal. Romeinse theaters, meditatie, Newcastle en New York dus.

'Toen ik het terugzag dacht ik: nu kan ik het afsluiten'
Als je, ter gelegenheid van de schitterende documentaire '0,03 seconden', Ranomi Kromowidjojo vraagt naar wat we gezien, gelezen of beleefd moeten hebben, dan krijg je natuurlijk een zwembad. Twéé zwembaden.

'Onze politici zijn als het ware per ongeluk irrationeel'
Als opperrechter sprak Lord Sumption zich uit over de Brexit, als advocaat was hij de ster van het civiele recht en altijd schrijft hij over zijn geliefde Middeleeuwen. Een gids vol geschiedenis.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden