'Je hersens zijn een leeg huis dat je zelf moet meubileren'

Voor Daniel Libeskind - Joods Museum in Berlijn, de WTC Grounds in New York - begint bijna elke gedachte met architectuur. Dus hij vertelt graag over de 'moeder aller kunsten', maar ook over Henri-Cartier Bresson, Francis Bacon en cowboylaarzen.

Daniel Libeskind. Beeld Els Zweerink

'Om te ontspannen leer ik sonnetten van Shakespeare uit mijn hoofd. Je hersens zijn een leeg huis dat je zelf moet meubileren. Waarmee kan dat beter dan met Shakespeare? Zijn werk is een complete bibliotheek vol liefde, macht, verraad, hebzucht en ga zo maar door.' Zo houdt de wereldberoemde architect Daniel Libeskind zich staande in zijn voortdurende doorreis naar zijn kantoren in New York en Zürich of langs prestigieuze bouwprojecten, zoals zes geschakelde woontorens in Singapore, een park in Bangkok of het hoogste kantoorgebouw van Warschau.

Ondank zijn hectische bestaan oogt de 71-jarige Libeskind jongensachtig, met een twinkelende oogopslag. Hij straalt een gretige levenslust uit, alsof hij moet compenseren dat hij in zijn bouwende leven zo vaak wordt omringd door de dood. Zo krijgt hij in 1989 als onbekende architect - hij heeft dan nog geen enkel gebouw gerealiseerd - de opdracht voor het Joods Museum in Berlijn. Libeskind bedenkt een gebouw dat oogt als een uiteengerukte davidster. Onverwarmde gangen van kaal beton worden steeds smaller of worden afgesloten met metalen deuren die met een harde klik sluiten. Soms monden ze uit op een onverwacht kruispunt met scherpe hoeken; dan weer doemt een lege zaal of doodlopende gang op. Het imponerende gebouw zette Libeskind in één keer internationaal op de kaart. Drie jaar na de oplevering in 2001 krijgt hij de meest prestigieuze architectuuropdracht van dat moment: het masterplan van de wederopbouw van het World Trade Centre en de omliggende Ground Zero. 'De opening van het Joods Museum stond gepland op 11 september 2001, dat geloof je toch niet.'

Libeskind wordt als kind van Holocaustslachtoffers geboren in de Poolse stad ¿odz, een jaar na de Duitse capitulatie. Een voorspoedige loopbaan als muzikant lag in het verschiet. Al als 7-jarige schittert hij op de Poolse televisie als accordeonspeler. Vier jaar later verhuist hij naar Israël met zijn ouders, om twee jaar later naar New York te emigreren. Natuurlijk is hij door deze herinneringen gevormd. 'Het geheugen is de basis van architectuur. Zonder een historisch bewustzijn kun je geen goede architect zijn. Een gebouw moet recht doen aan de plek waar het staat en de mensen die daar leven.'

Cv

1946
Geboren in ¿odz

1957
Verhuizing naar Israël

1959
Emigreert met familie naar New York

1965
Genaturaliseerd tot Amerikaan

1972
Voltooit studie architectuur aan Essex University in Engeland

1989
Start Studio Daniel Libeskind, Berlijn

2009
Eerste product: een theeservies voor het Italiaanse designlabel Sawaya & Moroni

1997
Publicatie gedichtenbundel Fishing from the Pavement

1997
Realisatie Garden of Love and Fire in Almere, landschapskunst

2001
Oplevering Joods Museum, Berlijn

2001
Operadecor Tristan und Isolde voor het Saarländisches Staatstheater, Duitsland

2014
Oplevering World Trade Centre Grounds, New York

Daniel Libeskind woont met zijn vrouw Nina Libeskind-Lewis in New York; ze hebben drie kinderen.

Hij bouwde Joodse musea en Holocaustmonumenten in de Canadese hoofdstad Ottawa, San Francisco, Vilnius in Litouwen, Kopenhagen en binnenkort in Amsterdam. Dit nationale Holocaust Namenmonument bestaat uit vier Hebreeuwse letters die 'In herinnering aan' verbeelden. In het gemetselde labyrint staat op elke baksteen een naam van de 102 duizend Joodse en Sinti-slachtoffers. 'Ik heb vandaag de 1-op-1-maquette gezien. Het wordt heel bijzonder', zegt hij monter. 'Hopelijk wordt het nog dit jaar opgeleverd.'

Het Namenmonument is al drie jaar vertraagd, omdat het na protesten van omwonenden van het Wertheimpark werd verplaatst naar de Weesperstraat, waar het ook weer omstreden is. 'Het komt in het hart van een buurt die compleet is weggevaagd, gebouwen én bewoners. Dit monument is bepalend voor hoe we ons die geschiedenis herinneren. Dat schept een grote verantwoordelijkheid', zegt Libeskind begripvol. Bovendien is hij wel wat gewend. 'Elke opdracht heeft zijn eigen temperament. In Berlijn was het voltallige stadsbestuur tegen de bouw van het Joods museum. Tegelijkertijd kreeg ik als architect alle vrijheid. In New York was juist iedereen ervan overtuigd dat er een bijzonder gebouw moest komen op de plek van het World Trade Centre. Maar de uiteindelijke besluitvorming ging vooral over macht en geld.'

Beide uitersten van architectuur - de betekenisvolle dromen en de grauwe realiteit - zijn in Libeskind verenigd. Hij bouwt prestigieuze wolkenkrabbers vol kantoren, peperdure privéhuizen en luxehotels, maar ook betaalbare ouderenwoningen in New York of een innovatieve prefabwoning. In Erbil in Irak staat het Nationale Museum van Koerdistan gepland en op The Strip in Las Vegas bouwde hij een glimmend winkelcentrum.

Libeskind is die parmantige intellectueel, die terloops strooit met namen en citaten om zijn eruditie te bevestigen. Maar hij is ook een pragmatische bouwmeester met een nietsontziende ambitie die er alles aan doet om zijn naam te vestigen. Hij is vooralsnog de enige architect die te gast was in de talkshow van Oprah Winfrey. Dus ontvangt hij vragen over zijn culturele affiniteit welwillend. Zolang het maar over architectuur gaat. 'Architectuur is tenslotte de moeder aller kunsten. Het bestaat uit geometrie, poëzie, dans, beeldhouwkunst, theater. Wij leven en werken in architectuur en daarmee vormt het onze wereld. Het helpt ons om greep krijgen op ons bestaan.'

Beeld Els Zweerink

1. Bouwwerk: Piramides van Gizeh

'Zoals de schrijver Herman Melville zei: 'De piramides hebben geen dak, muur, deur of raam. Dat is pas architectuur.'

Na een vette schaterlach: 'Maar het gaat mij vooral om het gevoel van mysterie en ontzag dat deze bouwwerken, ook nog eens de oudste ter wereld, oproepen - vierduizend jaar geleden al en nu nog steeds. Architectuur moet universele waarden vertegenwoordigen. Vreugde en trots maar ook verlies én troost.'

2. Land: Italië

'Italië is de oorsprong van een grote cultuur, waarin wij in Europa en de VS vandaag de dag nog steeds leven. Nergens is de politiek van de zachte macht zo sterk. Milaan, de stad van Leonardo da Vinci en de Dom, dat gebouw dat als geen ander het menselijk streven naar schoonheid verbeeldt. Of Rome, waar je letterlijk door twee eeuwen geschiedenis loopt met Korinthische paleizen naast Ionische huizen.'

'De oorsprong van een grote cultuur.' Beeld Hollands Hoogte

3. Stad: New York

'Ik heb het geluk gehad in de meest opwindende steden te hebben gewoond. Berlijn, Milaan, Tel Aviv. Maar er gaat niets boven New York. Ik woon in Lower Manhattan, waar ik de verandering van de stad van heel dichtbij heb meegemaakt. Door de catastrofale aanval van 2001 was New York gedwongen om zichzelf opnieuw uit te vinden. Straten waar je vijftien jaar geleden niet kon lopen 's nachts zijn nu schoon en veilig. Er zijn sindsdien een kwart miljoen mensen verhuisd naar Manhattan, waaronder veel gezinnen. Hier vind je de optimale mix van wonen, werk en ontspannen.'

'Ik heb het geluk gehad in de meest opwindende steden te hebben gewoond. Berlijn, Milaan, Tel Aviv. Maar er gaat niets boven New York.' Beeld Hollands Hoogte

4. Landschap: Turkanameer, Kenia

'Het is woest, heet, droog en gevaarlijk ook, met als een onvoorstelbare bron van leven dat uitgestrekte meer. Onvoorstelbaar dat in deze leegte de wieg van de mensheid staat. In deze afgelegen grond is de oudste menselijke beschaving is gevonden. Maar het is een verlaten plek, waar niets is.

'Onvoorstelbaar eigenlijk dat wij zo slordig omgaan met ons verleden. Hier komt het dna dat wij allemaal delen vandaan. Daarom bouw ik hier met de beroemde paleoantropoloog Richard Leakey het Museum van de Menselijke Oorsprong. De vorm van het museum is geïnspireerd op de stenen gereedschappen die hier zijn gevonden.'

'In deze afgelegen grond is de oudste menselijke beschaving gevonden. Maar het is een verlaten plek, waar niets is.' Beeld Sven Torfinn

5. Kledingstuk: cowboylaarzen

'Kleding moet comfortabel zitten en niet te veel afleiden. Behalve dan mijn cowboylaarzen. Dit zijn de schoenen van de pioniers die het Amerikaanse continent hebben ontgonnen, wat mij als immigrant natuurlijk aantrekt. Ze zijn bovendien de perfecte versmelting van vormen en functie. Het is lastig om te sloffen of krom te lopen op deze laarzen', zegt hij wijzend op een kniehoog paar met vage stiksels op het gebutste zwartrode leer. 'Door de schuine hak komt je voet ook prettig op de grond. Ik snap het gezegde dat een cowboy met zijn laarzen aan wil sterven.'

6. Landschapskunst: The Lightning Field - Walter de Maria

'In de woestijn van New Mexico heeft de Amerikaanse beeldhouwer Walter de Maria vierhonderd metalen palen van verschillende hoogte in een strak grit geplaatst. Overdag zie je ze nauwelijks, pas als de schemer inzet zie je de weerspiegeling ervan. Naast het veld staat een kleine hut waar je helemaal alleen bent in dat overweldigende landschap met dat vreemde bouwwerk. Ik heb er een keer mogen slapen maar heb overigens nog nooit een blikseminslag gezien. Mens en natuur worden hier met architectuur aan elkaar verbonden. Alle architectuur is in essentie landschapskunst. Mijn enige gebouw in Nederland is The Garden of Love and Fire, een landschapskunstwerk in een van jullie polders (in Zuidelijk Flevoland, nabij Almere, red.). Het werk gaat over hoe een nieuw land kan worden ontgonnen.'

The Lightning Field, Walter Maria.

7. Ontwerper: Joe Colombo

'In de jaren zestig zijn er zulke fantastische meubels gemaakt in Italië. De meubels van Joe Colombo ogen nog steeds modern. De grote architect Frank Lloyd Wright zei het al: 'Het is moeilijker om een stoel te ontwerpen dan een stad.' Een stoel moet echt iedereen aanspreken en functioneel zijn, maar tegelijkertijd ook mooi zijn en makkelijk te produceren. En omdat hij zo klein is, moet elk detail kloppen. Het is de complexiteit van een gebouw samengebald in een voorwerp dat je moet kunnen oppakken en waarop je prettig moet kunnen zitten.


'Voor mij is er nauwelijks verschil tussen design en architectuur. Ik heb stoelen, deurkrukken, tafels ontworpen, noem maar op. Een goede ontwerper kan allebei. Kijk naar Rietveld en Le Corbusier.'


Als Libeskind even later voor de foto op een hoge kruk van gevlochten metaaldraad van de Amerikaans-Italiaanse ontwerper Harry Bertoia plaatsneemt, klinkt een zucht: 'Wat een toeval. Ook een van mijn favorieten. Zo eenvoudig kan schoonheid zijn.'

8. Kunstenaar: Francis Bacon

'Francis Bacon toont ons de mens in zijn meest rauwe, naakte voorkomen. Vlees en bloed zijn we, maar tegelijkertijd ook vol emoties. Zijn werk is verontrustend en vol tegenstellingen, net als het echte leven.'

9. Fotografie: Henri Cartier-Bresson

'Fotografie is de antithese van architectuur. Ik heb voor elk gebouw formele toestemming nodig, in de vorm van een contract of vergunning. Een fotograaf kan overal werken. Een foto kan niet over en er kan ook niets aan veranderd worden, zoals bij een gebouw. Het moet op dat ene moment gebeuren, zoals Henri Cartier-Bresson schreef in zijn boek The Decisive Moment. Maar zijn foto's van Parijs zijn een even krachtig tijdsdocument als architectuur. De fotocamera is een machine waarmee een fotograaf versmelt. Ook ik heb uiteindelijk machines nodig, tegenwoordig vooral computers.'

10. Museum: Neue Nationalgalerie, Berlijn

'Dit museum van Ludwig Mies van der Rohe bestaat volledig uit glas in zwart staal, waardoor het feitelijk ongeschikt is als museum. Het is vooral een venster op de wereld. De tentoonstellingszalen zitten ondergronds. De kunst verstopt in de duisternis beneden, terwijl het licht boven schijnt op niets.

'Dit is het eerste en enige gebouw van Mies van der Rohe in Duitsland na de Tweede Wereldoorlog. Het is een politiek statement.'

Om na een korte stilte zelf te bedenken dat een museum natuurlijk meer is dan een gebouw.

'Maar als je een museum bedoelt als een collectie kunstwerken, dan is mijn favoriet de eregalerij van het Rijksmuseum. Zoveel adembenemende schilderijen die letterlijk op een rij hangen. Ik zag een stilleven van Lievens. In dat schilderij zo groot als dit' - Libeskind houdt zijn twee handen recht vooruit - 'zit een wereld aan verhalen en symboliek. Dat is het lot van de mensheid, dat we zijn veroordeeld tot het zoeken naar betekenis.'

11. Boek: Feest van de bok - Mario Vargas Llosa

'Onze beschaving ligt voortdurend onder vuur van dictators en onderdrukkende machten. We leven in een tijd van cynisme, hypocrisie en grofheid. Daarom zijn de boeken van de Peruaanse schrijver Mario Vargas Llosa van onschatbare waarde, om ons te herinneren aan de kwetsbaarheid van onze vrijheid. Ze zijn een geschreven monument voor onze beschaving.

'Daarom lees ik uitsluitend boeken, geen e-reader. Het papier, de mooie omslag, de mystiek van al die bladzijden die je al ziet maar nog niet kent. Maar vooral vanwege de beweging van het omslaan van een bladzijde, wat bijna een ritueel is. Het is als het leven zelf. Achter elke bladzijde, achter alles wat je ziet, wacht een andere wereld. Je hebt ze allebei nodig. Wat er was, wat er is en wat nog komt.'

12. Muziek: Glenn Gould

'De pianovertolkingen van Bach door Glenn Gould zijn...' Libeskind pauzeert en staart even in het niets. 'Het raakt mijn...' Stilte. 'Uiteindelijk heeft Bach iemand als Gould nodig om zijn werkt te laten voortleven.' Om vervolgens maar weer eens een brug te slaan naar architectuur. 'Muziek en architectuur lijken veel op elkaar. Beide disciplines hebben een eigen abstracte taal, codes eigenlijk. Ze zijn bijna wiskundig opgebouwd, maar raken onze ziel. Een architect moet net als een dirigent diverse krachten laten samenvloeien. En, heel belangrijk, beiden worden uitgevoerd voor een publiek. Daarom voel ik een connectie met Gould.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden