'Je bent hier niet welkom, vriend!'

De oorlog in Syrië vertakt zich naar de Haagse Transvaalbuurt. Ook de Turkse alevieten in die wijk vertrouwen niemand meer. Zo verwordt buurtbewoner Maarten Zeegers in korte tijd van graag geziene gast tot vermeend IS-aanhanger.

null Beeld Gijs Kast
Beeld Gijs Kast

'Mag ik een cola?', vraag ik aan een man met een enorme buik die net uit de keuken komt gelopen.

'Nee, dat mag niet', antwoordt de man. 'En jij moet weg.'

Het is midden september, een van de laatste warme dagen van deze zomer. De schaduwrijke buitenplaats van de Culturele Alevitische Vereniging Den Haag, Dab Der, is de perfecte plek om rustig een boekje te lezen. Aan het tafeltje naast mij is een groepje mannen bezig met een spelletje Okey. Tegen de deur van de schuur staan een stuk of zes kratten Heineken op elkaar gestapeld.

'Waarom?', vraag ik verbaasd aan de man.

Dab Der profileert zich op haar website als een breed buurtcentrum, waar iedereen, los van geloof, cultuur en geslacht welkom is. Maar dat is kennelijk alleen theorie.

'De voorzitter heeft net gebeld', verklaart de man met de buik. 'Hij zegt: Jij moet weg.'

'Hoe kan dat nou?', protesteer ik. De voorzitter kan van veraf toch niet weten wie hier in zijn vereniging zit.

De man mompelt iets vervelends over Marokkanen.

'Wat zei je over Marokkanen?', wil ik weten. Discriminatie accepteer ik niet, ook al ben ik zelf geen Marokkaan.

De man maakt zich nog groter dan hij al is. 'Niets, maar jij moet gaan, anders politie bellen.' Tot zover de Turkse gastvrijheid...

Niets persoonlijks

Twee maanden geleden tijdens ramadan was ik voor het eerst op de Alevitische Culturele Vereniging om te praten over de positie van alevieten in Nederland. Ik had een ontmoeting met de voorzitter en voormalig raadslid voor GroenLinks Muharrem Cengiz.

Voorzitter Cengiz omschreef zijn gemeenschap als humanistisch. 'Wij stellen de mens centraal', legde hij uit. 'We accepteren iedereen zoals hij is. Of je nou moslim bent, of geen moslim. Soenniet, sjiiet of aleviet. Het is wel eens voorgekomen dat iemand zich hier negatief heeft uitgelaten over soennieten, maar dit wil ik absoluut niet hebben.'

Assad

Al drie jaar woedt in Syrië een bloedige burgeroorlog. De soennitische bevolking vecht daar tegen het regime van president Assad, die kan rekenen op de steun van zijn eigen bevolkingsgroep: de alawieten, een andere stroming binnen de sjiitische islam. Door de oorlog in Syrië en Irak is de haat van soennieten jegens sjiieten en met name alawieten toegenomen. Ook in Nederland. De Syrische alawieten zijn dan wel niet hetzelfde als de Turkse alevieten, maar de namen lijken zoveel op elkaar dat een vergissing natuurlijk snel gemaakt is.

Ik vroeg of er op de vereniging wel eens problemen zijn geweest met soennitische moslims uit de wijk. De voorzitter keek me hierop achterdochtig aan. 'Waarom wil je dat weten?'

'Nou, met de situatie in Syrië enzo.'

De voorzitter negeerde de opmerking en vroeg of ik iets wilde drinken. Een aanbod dat ik afsloeg.

'Je mag wel iets drinken', drong de voorzitter aan.

'Ik vast', legde ik uit.

De man keek me hierop opnieuw achterdochtig aan. 'Kijk eens aan, je vast.'

Alevieten vasten niet tijdens de ramadan, in tegenstelling tot soennieten.Voordat ik naar huis ging, kreeg ik nog een kleine rondleiding.

Ballonnen

Aan de andere kant van de binnenplaats lag een lege ruimte, waar wat ballonnen waren opgehangen. De ruimte doet een keer per maand dienst als gebedshuis, de zogeheten cem. Bij de gebedsdienst van de alevieten zitten vrouwen en mannen naast elkaar (in tegenstelling tot de soennieten, waar een strikte scheiding tussen mannen en vrouwen verplicht is). Tijdens de nachtelijke ceremonie wordt het licht gedempt, gitaarmuziek (saz) gespeeld en gedanst. Buitenstaanders zijn niet welkom.

Door de geheimzinnigheid omtrent de cem vertellen soennieten elkaar allerlei spookverhalen over alevieten. Zo zouden er tijdens de cem orgieën plaatsvinden waar vrouwen en mannen verplicht zijn seks met elkaar te hebben. Om dit beeld tegen te gaan zijn de alevieten hun gebedsdiensten gaan uitzenden op hun eigen televisiekanalen. De vader van een Turkse vriend kijkt er soms naar, zodat hij de alevieten nog eens goed kan uitlachen. Ook op YouTube kun je veel filmpjes vinden over de rituelen van de alevieten, meestal vergezeld van een anonieme opmerking in de trant van: ongelovige honden, moge Allah jullie ruggen breken. Aan het einde van de rondleiding vroeg ik of ik de cem een keer zou mogen bijwonen. De voorzitter vond dit geen goed idee. 'We laten niemand toe die we niet kennen, omdat er misschien wel een dief bij zou kunnen zitten.'

Niet meer welkom

In oktober zou er wel een openbare cem zijn, speciaal voor geïnteressseerden. Als ik die wilde bijwonen, moest ik eind september maar terugkomen... Maar nu, eind september, ben ik dus niet meer welkom.

De volgende dag ben ik terug op de Alevitische Culturele Vereniging. Zoals altijd zit een groepje Turkse mannen Okey te spelen. De man met de grote buik is er ook weer. Opnieuw weigert hij een reden te geven waarom ik niet meer welkom ben.

Ik vraag of iemand de voorzitter wil bellen, maar geen van de mannen beweert zijn telefoonnummer te hebben. 'Kom gewoon morgenochtend maar terug', poeiert een van de mannen me af. 'En als hij er dan niet is, dan kom je 's middags. Of anders 's avonds.'

Ik ga zitten aan een tafeltje. 'Ik wacht hier wel gewoon tot de voorzitter komt.'

De Okey-spelers raken een beetje in de war. Wat wil die jongen nou, zullen ze denken. Uiteindelijk wordt toch maar de voorzitter gebeld, ook al had niemand zijn nummer.

ISIS

Een van de mannen gaat tegenover mij zitten. Hij komt uit de Turkse provincie Iskanderun (in het Turks: Hatay), dat tot aan de Tweede Wereldoorlog onderdeel was van Syrië. De man spreekt Arabisch en is waarschijnlijk een alawiet en geen aleviet.

'Het heeft niets met jou persoonlijk te maken', legt hij uit. 'Het is de laatste tijd nogal onrustig in de Schilderswijk als gevolg van de oorlog in Syrië. Daarom zijn we op onze hoede als iemand vragen komt stellen over alevieten. Dat is vreemd.'

'Maar jullie zijn toch een alevitisch centrum?', antwoord ik. 'Het zou pas echt vreemd zijn als ik vragen zou komen stellen over flamengodansen, toch?'

'Geloof me: iedereen is welkom hier, maar...'

De man valt even stil.

'Maar wat?'

'...maar niet ISIS.'

Dit gaat wel erg ver. 'Ik heb toch niets met ISIS te maken?', werp ik tegen.

'Ja, maar je hebt wel een baard.'

'Dus iedereen die een baard heeft, is lid van ISIS?'

De man valt opnieuw stil. Ondertussen komt de man met de buik aanlopen en drukt een mobiele telefoon in mijn handen. Het is de voorzitter.

'Waar denk je dat je godverdomme mee bezig bent?!', scheldt een stem mij aan de andere kant van de lijn de huid vol. 'Opkankeren, klootzak.'

'Wat heb ik gedaan dan?', wil ik weten.

'Oprotten. Nu!'

Het spel okay is erg populair in Turkije. Okay lijkt op rummicub. Beeld anp
Het spel okay is erg populair in Turkije. Okay lijkt op rummicub.Beeld anp

Baarddrager

Ik leg de telefoon op de tafel. De stem aan de andere kant van de lijn gaat nog steeds hevig te keer. Word ik nou serieus uitgescholden door een voormalig gemeenteraadslid van GroenLinks?

Tegenover mij haalt de Arabisch sprekende man zijn schouders op. 'Kom morgen om zeven uur maar terug. Dan is de voorzitter hier. Ik praat daarvoor wel even met hem.'

De volgende avond ben ik om zeven uur weer op de Alevitische Culturele Vereniging. Een groep mannen zit Okey te spelen.

Ik heb mijn vrouw Sarah meegenomen als geheim wapen. Ze niet gesluierd, zodat het voor iedereen duidelijk is dat ik geen lid van ISIS kan zijn. Bovendien is ze goed in ruziemaken.

In een achterkamer van het buurthuis staat de voorzitter met enkele andere bestuursleden te overleggen. Hij vraagt wat ik nu weer kom doen. 'Je bent hier niet welkom, vriend.'

Ik vraag hem waarom niet.

De voorzitter stelt dat de vereniging geen café is, maar alleen toegankelijk voor leden. Dat is natuurlijk onzin. Dab Der is, net als andere door de gemeente gesubsidieerde culturele verenigingen, niet veel anders dan een café. Mensen komen er vooral om thee te drinken of voor een spelletje Okey. Bovendien weet ik zeker dat de meerderheid van de bezoekers geen lid is.

Culturele vereniging

Het volgende argument van de voorzitter is dat de vereniging alleen voor alevieten zou zijn. Bij Dab Der komen echter ook niet-alevieten. Bovendien heeft hij op internet zelf geschreven dat de vereniging 'een soort wijkhaven in de buurt moet zijn, waar ook anderen zich thuis kunnen voelen. Als je je alleen profileert als culturele vereniging sluit je onbewust misschien anderen in de wijk uit en dat willen we niet'.

Wanneer ik hem daarop wijs, stelt hij niets met zijn eigen website te maken te hebben. 'Wij weten niet wie jij bent, en wat je hier komt doen.'

'Maar u heeft me zelf uitgenodigd om terug te komen.'

De voorzitter moet hier even over nadenken. 'Ja, dat is ook zo, maar ik heb in de tussentijd van een aantal mensen dingen over jou gehoord.'

'Echt? Van wie dan?'

'Je moet niet denken dat ik mijn bronnen aan jou ga prijsgeven', antwoordt de voorzitter raadselachtig.

'Prima. Maar wat hebben deze geheime bronnen dan over mij gezegd?'

'Dat ga ik jou niet vertellen.'

'Het is omdat ik een baard heb. Daarom denkt u dat ik een terrorist ben.'

De voorzitter stelt dat dat er absoluut niets mee te maken heeft. Een andere Turkse man met een dun ringbaardje ondersteunt deze lezing: 'Kijk dan. Ik heb toch ook een baard.'

Sarah kijkt de man aan. 'Dat? Dat is geen echte baard, vriend.'

De voorzitter herhaalt dat Iedereen welkom is. 'Behalve mensen die iets tegen alevieten hebben.'

'Ik heb niets tegen alevieten.'

'Dat heeft u wel. Dat weet ik.'

'Van wie dan?'

'Dat ga ik jou niet vertellen.'

Dit schiet niet op.

De voorzitter stelt dat ik een gevaar ben voor de vereniging. 'Ik heb de wijkagent ook al ingelicht over jou. En weet: als er in de toekomst hier iets gebeurt, dan houd ik jou daar voor persoonlijk verantwoordelijk.'

Een serieus dreigement. Wanneer ik hem vraag naar de naam van deze wijkagent, kan hij zich deze alleen niet meer herinneren.

Portretten

Ondertussen schreeuwt Sarah de Turkse man met het ringbaardje de oren van de kop. Niemand anders kan zich nog verstaanbaar maken. De voorzitter en ik schieten tegelijkertijd in de lach.

'Kom mee.' De voorzitter trekt me naar buiten en ik volg hem de gemeenschappelijke ruimte van de vereniging binnen. 'Weet je wat dat is?', vraagt hij, terwijl hij naar de muur wijst.

Aan de muur hangt een poster met de portretten van mannen en vrouwen. Daarboven staat in het Turks: unutmadik - unutmayaca¿¿z: Wij zijn het niet vergeten - we zullen het niet vergeten.'

De mensen op de foto's kwamen om tijdens een alevitisch cultureel festival in de Turkse stad Sivas, in de zomer van 1993. Aanleiding was het voornemen van een Turkse schrijver Aziz Nesin (overigens geen aleviet) De Duivelsverzen van Salman Rushdie te vertalen en uit te geven. Duizenden soennieten trokken na het vrijdaggebed op naar het hotel, waar op dat moment een culturele lezing plaatsvond. Ze scandeerden: dood aan de ongelovigen! en staken het gebouw in brand. 35 mensen stierven in de vlammenzee. 'Allemaal kunstenaars, musici, schrijvers', somt de voorzitter op.

'Maar dat heeft toch niets te maken met Nederland?'

'Hoezo niet? Er is daar ook een Nederlandse omgekomen.'

Tussen de portretten hangt inderdaad het gezicht van een Nederlandse vrouw. Een toen 23-jarige antropologiestudente, die op het festival aanwezig was.

'Maar dat was daar', werp ik tegen. 'Zoiets is in Nederland toch nog nooit gebeurd?'

'Nog niet.' De voorzitter laat een stilte vallen. 'Nog niet.'

Alevieten herdenken het bloedbad in Sivas, Amersfoort 2011 Beeld Joost van den Broek
Alevieten herdenken het bloedbad in Sivas, Amersfoort 2011Beeld Joost van den Broek

Minder streng in de leer

De alevieten zijn in Turkije de grootste religieuze minderheid en maken naar schatting zo'n 15 procent van de bevolking uit. In Nederland wonen circa 100 duizend alevieten.

Het alevisme is een vorm van de sjiitische islam, doorspekt met mystieke, soefistische en pre-islamitische elementen. Alevieten houden zich niet aan de islamitische wet en staan een seculiere samenleving voor. Ook volgen ze tradities die sterk verschillen van de soennitische islam. Zo bidden alevieten bijvoorbeeld niet vijf keer per dag, hebben geen moskeeën, gaan niet op bedevaart naar Mekka en vasten niet tijdens de ramadan. Veel soennieten zien de alevieten hierom niet als moslims. Alevieten zijn het daarover onderling ook niet eens. Volgens sommigen belijden zij juist de enige ware islam, anderen willen niets met de islam te maken hebben. Alevieten zijn om hun geloof altijd vervolgd of gediscrimineerd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden