'Je bent geen kunstenaar van negen tot vijf, het is een manier van leven'

Groot of klein of dik: de boekontwerpen van Irma Boom zijn geprezen en onderscheiden. Boeken zijn haar obsessie, maar hier vertelt ze - vooruit dan - ook over andere kunst.

Beeld Els Zweerink

Of ze iets anders mag voorstellen, vraagt Irma Boom bij aanvang van het gesprek. Ze heeft weliswaar een lijstje opgestuurd met boeken en gebouwen en muziek en films, maar mag het ook alléén over boeken gaan? Ze is er haar hele werkende leven mee bezig, het is een obsessie, wat heet - ze opent binnenkort zelfs haar eigen bibliotheek, hier in haar kantoor in Amsterdam, met driehonderd unieke exemplaren, uit de 15de en 16de eeuw en uit de jaren zestig van de vorige, de belangrijkste perioden uit de geschiedenis van het boek, wat haar betreft. Toen bestonden er nog geen conventies. Alles kon nog. 'In de 15de en 16de eeuw omdat de boekdrukkunst (1455) net was uitgevonden. In de bevrijdende jaren zestig werd ook het boek verlost van vaste tradities. Toen hadden de marketingafdelingen van uitgeverijen het nog niet voor het zeggen.'

Irma Boom is ontwerper van boeken. Grote (SHV Think Book, 2.136 pagina's, haar doorbraak in 1996 en een klassieker in Dutch Design), kleine (BOOM, haar eigen catalogus, zo klein als een luciferdoosje) en dikke boeken die je bijna niet kunt vasthouden. Ze zoekt grenzen op, ook letterlijk: er is niemand die de sneden van pagina's zo ingenieus inzet in haar ontwerpen.

Ze won talloze keren een prijs voor het Best Verzorgde Boek. Kreeg in 2014 de prestigieuze Johannes Vermeer Prijs. Honderdduizend euro, voor driekwart te besteden in haar eigen discipline, was de voorwaarde. 'Met dat bedrag heb ik een bibliotheek opgericht, met het idee een plek te creëren waar mensen die net zo bezeten zijn van boeken als ik, kunnen samenkomen om over het boek te discussiëren en natuurlijk om boeken te bekijken.'

Tekst gaat verder onder de foto.

Beeld Els Zweerink

De opening staat ongeveer gelijktijdig gepland met die van galerie Eenwerk van haar vriend Julius Vermeulen. De oude stenen garage heeft plaatsgemaakt voor een modern gebouw van architect Barend Koolhaas. Bij binnenkomst had Boom Julius meteen geroepen om een rondleiding te geven. Zeven keer per jaar wil Vermeulen hier één werk tentoonstellen. Van podiumkunst tot film tot beeldende kunst.

Maar terug naar Booms verzoek om een gids te maken met alleen boeken: dat gaan we niet doen. Hoe zouden we anders hebben kunnen weten dat ze People are Strange van The Doors van a tot z kan fluiten?

1. Boekomslag: Horrible Tango, Jan Wolkers

'Voor het mondeling examen Nederlands moesten we allemaal één auteur uitkiezen waar we ons op wilden focussen. Ik koos Jan Wolkers, vanwege de vrijheid die uit zijn teksten spreekt. Wolkers was alles wat ik niet was. Hij had zich losgemaakt van zijn gereformeerde opvoeding, was beeldhouwer geworden, en schreef over een wereld die me mateloos fascineerde.

'Naar het boekomslag heb ik voor het eerst bewust gekeken toen ik op de AKI in Enschede zat. Dat was in die tijd, 1979, de meest vrije kunstacademie van Nederland. Ik wilde schilder worden, had daar een romantisch idee over, maar ik kon het niet waarmaken. Ik merkte dat ik een vraag of een opdracht nodig had om iets te maken, en een deadline. Ik heb een tijdje langs alle afdelingen gezworven, tot ik op een dag de klas binnenliep van Abe Kuipers, kunstenaar en typograaf. Hij nam voor elke les een koffer met boeken mee. Daaruit las hij voor, daarover sprak hij met ons. Horrible Tango zat ook in die koffer. Vanaf die eerste les wist ik: ik word boekontwerper. Ik heb sindsdien nooit meer een penseel aangeraakt.

'Inhoud en vorm van Horrible Tango zijn voor mij gelijkwaardig. Het boekomslag van Jan Vermeulen is stunning: hij maakte het in 1967, maar het is net alsof het vandaag is gemaakt. Niet gisteren, vandáág. Het heeft dezelfde kracht als destijds, en voor mij is dat het bewijs dat het echt goed is. Het ontwerp is specifiek voor dit boek, voor deze auteur, voor deze inhoud gemaakt. Ik vind er alles goed aan: de typografie - helvetica denk ik, ik ben niet zo lettervast, de fluorkleuren, het feit dat hij geen hoofdletters gebruikt, dat de woorden van de randen aflopen, de titel diagonaal op de cover staat.

'Toen ik bij de Staatsdrukkerij en Uitgeverij (Sdu) werkte, kwam daar op een dag een jongeman binnenlopen van wie ik meteen dacht: die wil ik hebben. Hij stelde zich voor als Julius Vermeulen, ik vroeg: ben je familie van, hij zei: dat is mijn vader. Hij vertelde dat hij als jongen heeft geassisteerd met het inkleuren van de letters van Horrible Tango.'

2. Boek: Bok 3, Dieter Roth

'Dieter Roth was dichter, kunstenaar en graficus, en dit boek was het eerste dat ik van hem zag. Het is een boek gemaakt van cartoons en kleurplaten, en elk boek uit de oplage van duizend is uniek: andere cartoons, andere volgorde, de gaten in de pagina's willekeurig erin gestanst. Wat hij ermee bedoeld heeft? Ik weet het niet. Ik kijk naar de ingreep. Wie stanst er nou gaten in een boek? Die actie alleen al maakt het boek voor mij waardevol. Hij heeft het lef gehad om ín een boek, dat voor die tijd onaantastbaar was, iets te doen. Het heeft mij geïnspireerd voor mijn werk, ik ben anders naar boeken gaan kijken: dat een boek niet alleen informatiedrager is, maar ook een object dat door zijn verschijningsvorm fascineert.'

Tekst gaat verder onder de foto.

Bok 3, Dieter Roth. Beeld Els Zweerink

3. Muziek: The Doors

'Ik heb The Doors pas heel laat ontdekt. Een paar jaar geleden, waarschijnlijk door Julius. Als ik werk luister ik liever naar praatprogramma's. Dan kan ik me nog beter concentreren.'

Ze pakt haar iPhone, vindt in de muziekbibliotheek de cover van The very best of The Doors, zegt: 'Ik denk ook, als ik eerlijk ben, dat het de persoon Jim Morrison is die heeft bijgedragen aan mijn fascinatie voor de muziek. Als ik foto's van Julius van vroeger zie, met zijn lange haren - hij wás gewoon Jim Morrison.

'People are Strange vind ik heel goed. Dat fluit ik graag. Break on Through vind ik ook erg goed. Alabama Song juist weer helemaal niet.

'Uiteindelijk heb ik alle documentaires over The Doors bekeken. Alle films gekocht die er maar van hen zijn, zelfs de remakes van het leven van Jim. Dat is de overdrive: ik kan mezelf helemaal verliezen in zo'n persoon. Zijn verlegenheid, dat achterstevoren op een podium staan. Kurt Cobain vind ik ook fantastisch. Nee, ik val niet voor het destructieve. Het is de gevoeligheid die ik herken.'

4. Gebouw: Casa da Música, OMA/Rem Koolhaas, Porto

'Voor we het over het ontwerp van dat gebouw hebben, moet ik eerst iets zeggen over de boeken van Rem Koolhaas. Zoals hij sequenties maakt van beeld en tekst, kan niemand het. Een wederzijdse vriend bracht ons twintig jaar geleden in contact. Koolhaas had net, in 1995, S, M, L, XL gepubliceerd, een heel dik boek met projecten van OMA. Een half jaar later kwam het SHV Think Book uit, bijna even dik, het jubileumboek dat ik samen maakte met Johan Pijnappel. Twee boeken met een totaal verschillende inhoud, maar die uiterlijk een gelijkenis vormden.

'Casa da Música, in Porto, zag ik voor het eerst in 2005, tijdens het openingsconcert. Alfred Brendel speelde een pianoconcert; achter hem zag je door de grote glazen gevel de stad. Jullie krant schreef destijds over het gebouw: het is alsof zich een meteoriet in de grond heeft geboord. De entree is alsof je een ruimteschip in gaat. Eenmaal binnen gebeurde er iets dat me nog nooit was overkomen: ik raakte ontroerd door de ruimte, de verbluffende volumes. Bij elke trap die ik opging of elke deur die ik opendeed was er weer een nieuwe sensatie. Ik kon me alleen maar afvragen: hoe kun je dit kunnen bedenken?'

Tekst gaat verder onder de foto.

Het Casa da Música in Porto. Beeld Marinhopaiva via Wikimedia

5. Boek: Ways of seeing, John Berger

'John Berger maakte in 1972 de gelijknamige serie voor de BBC. Aflevering één, waarin hij de Venus van Botticelli bewerkt met een stanleymes, zal ik nooit vergeten: hij snijdt het hoofd eruit om de kijker een detail te tonen. In het boek betoogt Berger dat je beeld kan 'lezen' zoals je tekst leest. Ik heb zijn boek vaak gebruikt op Yale University School of Art, waar ik lesgeef. Een opdracht was bijvoorbeeld om een verhaal te vertellen met alleen beeld. Met het achterliggende idee dat je de betekenis van een beeld helemaal moet begrijpen om een narratief te maken.

'Zelf ben ik Berger goed gaan begrijpen door de lessen van Joop Hardy, directeur op de AKI in de tijd dat ik er op school zat. Op woensdagmiddag gaf hij er lezingen over één object. Op de wand projecteerde hij de ene week een schilderij, de andere een kopje, of een stoel. En dan begon hij te vertellen: over wie die stoel had gemaakt, wie er op hadden gezeten, in welk interieur het had gestaan. Uren keken we naar dat ene object. Alle studenten waren geobsedeerd. Misschien is dat voor mij de aanzet geweest voor goed leren kijken. En met goed kijken begint alle kunst.'

Tekst gaat verder onder de foto.

Beeld Els Zweerink

6. Serie: The Young Pope, Paolo Sorrentini

'Alles is goed aan deze serie. De openingstitel waarin Jude Law, die de jonge paus speelt, van links naar rechts door het beeld loopt terwijl er achter hem religieuze schilderijen worden geprojecteerd, eronder het nummer All Along the Watchtower van Jimi Hendrix, een andere held van me, in een bewerking van Ed Sheeran. Het geweldige script, acteerwerk, de muziek, de beelden. Ik vond La Grande Bellezza en Youth, ook van Sorrentini, al geweldig. Maar The Young Pope is misschien nog wel het beste: tien afleveringen lang over macht, misbruik, manipulatie en psychologie - alle onderwerpen, ook gevoelige, waar de katholieke kerk mee in de publiciteit komt, zitten erin. Ik heb de serie nu twee keer gekeken, en zou hem zeker nog een derde keer willen zien.'

Tekst gaat verder onder de video.

7. Schilderij: Margrieten, Daan van Golden

'De Margrieten van Daan hebben we twee jaar in huis gehad, het was een bruikleen uit de Van Caldenborgh-collectie.

'Waar ik van houd, is het precieze in zijn werk. Van het bijna onmogelijke doen: het schilderen van de patronen van een theedoek, van honderden margrietjes op een doek. Het meditatieve dat ervoor nodig is, en dat je als kijker de hyperconcentratie voelt van de maker. Toen de Margrieten hier weer weg moesten, had ik moeite met afscheid nemen. Ik mis het werk nog steeds.

Tekst gaat verder onder de foto.

Daan van Golden - Margrieten (1963).

'Daan van Golden, die in januari is overleden, was de meest autonome kunstenaar die ik heb gekend. Hij gebruikte verschillende media voor zijn werk. De foto van zijn dochter die rond een dikke boom rent, een zeefdruk van Brigitte Bardot: al dat werk is anders, maar onmiskenbaar Daan van Golden, door de gevoeligheid en het precieze waarnemen.

'Mijn boeken zien er iedere keer weer anders uit, want elk boek is specifiek voor een opdracht gemaakt. Het boek voor Chanel is helemaal wit, zonder inkt, tekst en beeld gepreegd, net als een parfum: onzichtbaar aanwezig. De andere keer een boek met 1 miljoen woorden over 1001 vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis, als een woordenboek op roze papier. De titel heb ik trouwens, net als Horrible Tango, diagonaal geplaatst. Als je mijn boeken naast elkaar legt, hoeven ze, althans in een eerste oogopslag, niet persé door dezelfde ontwerper te zijn gemaakt. Dat komt doordat ik niet vanuit de vorm denk, maar vanuit de inhoud.'

8. Uitspraak: 'Inspiratie is elke dag werken', Baudelaire

'Het was Daan van Golden die me dertig jaar geleden attent maakte op deze uitspraak, en het is waar: je bent geen ontwerper of kunstenaar van negen tot vijf, het is een houding, een manier van leven. Inspiratie is geen goddelijke ingeving, het is hard werken. Doen, lezen, luisteren, kijken, reizen. Zeker niet de hele dag in je kantoor naar een beeldscherm kijken, maar in beweging zijn. Altijd doorgaan, en dán ga je misschien iets vinden.

'Zo heb ik nu het gevoel dat ik al een paar jaar omstandigheden aan het creëren ben - verhuizen naar een grotere werkplek, de bibliotheek beginnen, tegelijk met de galerie van Julius - die ruimte maken voor iets nieuws. Voor het moment waarop ik mijn eigen vragen kan stellen.'

Charles Baudelaire, circa 1866. Beeld getty

Eén keer heeft ze Jan Vermeulen gezien. Hij was al overleden toen ze Julius ontmoette. 'Ik deed toelatingsexamen op de kunstacademie in Arnhem waar hij adjunct-directeur was. Mijn moeder wilde dat ik voor een toegepaste richting koos. Maar Jan Vermeulen keek naar mijn olieverfschilderijen en modeltekeningen en zei: 'Meisje, wat doe jij hier, je hoort thuis bij de vrije richting.' Toen ben ik naar de AKI gegaan.'

Staat ze veertig jaar later op de drempel naar autonomie?

'Wie weet.'

CV

1960 geboren op 15 december, Lochem

1979-1985 AKI, Enschede

1986-1991 Ontwerper bij de Staatsdrukkerij en Uitgeverij

1991 Begint Irma Boom Office

1992-heden Docent Yale University School of Art

1996 SHV Think Book, jubileumboek

2010 tentoonstelling Irma Boom: Biography in Books

2012 Nieuwe huisstijl voor Rijksmuseum

2014 Toekenning Johannes Vermeer Prijs, staatsprijs voor de kunst

2015 Lid Akademie van Kunsten

Onder Booms opdrachtgevers zijn OMA, Chanel, Ferrari, Prada. Musea als het MoMa en het Centre Pompidou hebben haar boeken in hun collectie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.