'Je adem is een stromende beweging'

PAUL DE LEEUW (55) is een van de weinige shinto meesters in Europa. Hij is verbonden aan de Stichting Holland Yamakage Shinto in Amsterdam....

'Shinto betekent letterlijk de weg van de kami. De naam ontstond in de zesde eeuw toen het boeddhisme uit Chi na Japan binnenkwam. De kern van shinto is een res pectvolle relatie tot de natuur, met inbegrip van de onzichtbare wereld van de kami. In shinto vormen verleden, heden en toekomst een onlosmakelijk geheel, evenals het sacrale en het profane. Ze gaan in elkaar over als dag en nacht, als leven en dood.

Stel je de middellijn van een cirkel voor. Daar boven bevindt zich het domein van het onzichtbare, een wereld vol energie. Dat is de wereld van de kami. Wij leven in de wereld beneden de middellijn. De vraag is, hoe verhoudt de onzichtbare wereld zich tot de zichtbare? In de Japanse samenleving zorgen rituelen ervoor dat de verschillende levensfasen voorspoedig verlopen. Kinderen worden op hun derde, vijfde en zevende jaar door middel van ceremonies geleidelijk van de kami-wereld naar de mensenmaatschappij geleid. Het moment van de geboorte markeert nog geen scherpe grens: er is een overgangsgebied waarin het jonge leven evengoed weer kan terugkeren naar de onzichtbare wereld om op een later tijdstip alsnog naar het menselijk bestaan terug te keren. Het bewustzijn van dit overgangsgebied maakt een andere visie op abortus mogelijk dan wij in het Westen gewend zijn.

Door reinigingsceremonies probeert men de harmonische band met de onzichtbare wereld weer te herstellen. Ouder worden en sterven is het naderen en binnengaan van de onzichtbare wereld, aan de andere kant dus van de middellijn. Sommige mensen, zoals dichters, kunstenaars en boeren hebben daar gevoel voor. In onze cultuur zijn dat romantici.

Een mens kan na zijn dood een kami worden, die zijn nakomelingen beschermt. Je kunt je hierbij net als Socrates afvragen of niet het leven de dood en de dood het leven is. Wat is de meer reële kant van de cirkel? Shinto breekt zich daar het hoofd niet over, omdat beide kanten tot de natuur behoren.

In zekere zin zou je shinto de Japanse vorm van animisme kunnen noemen. En dat zou de reden kunnen zijn waarom intellectuelen er instinctief afkerig van zijn: het zou te primitief zijn en te weinig rationele bevrediging geven. De westerse mens heeft eerder een voorkeur voor zen of boeddhisme.

Die zogenaamd primitieve kant is een reden waarom shinto het slecht doet in Euro pa. Maar ook de identificatie van shinto met het Japanse militarisme en imperialisme van voor de Tweede Wereldoorlog heeft shinto verdacht gemaakt.

Voor mij was die 'primitieve' ervaringswereld de aantrekkelijke kant van shinto, met name door zijn eenvoud en puurheid. Nie mand die je zegt hoe het moet. En denk daarbij alsjeblieft niet dat iedereen zelf het wiel moet uitvinden. Er is wel degelijk een traditie in kennisoverdracht. Maar die is volkomen anders dan we in het Westen gewend zijn. Dat heeft de belangstelling voor shintorituelen dus niet echt gestimuleerd.

Door een gelukkige samenloop van omstandigheden ben ik shintomeester geworden. Ik was altijd al geïnteresseerd in ritueel theater. Destijds was ik een van de oprichters van de Dogtroep. Voor mij was de Dogtroep een straatlaboratorium om rituelen in het leven van alledag te ontdekken, om te zien welke magische wereld er achter onze beschaving schuilgaat.

In de chaos van de Dogtroep groeide bij mij geleidelijk de behoefte aan natuurlijke eenvoud, zoals ik die aantrof in Japanse theatervormen en bewegingskunsten. Ik kreeg de kans om in Parijs bij Yoshi Oida te studeren en daarna in Japan bij de Yamakage Shinto school.

In die tijd had ik absoluut geen idee wat shinto was. Ik wist alleen dat we in Parijs bij het begin van iedere les de vloer van het theater moesten dweilen en dat dit gebaseerd was op shinto. Ook moesten we allerlei oefeningen doen, waarvan het goed was dat we ons afvroegen waarom we ze deden. Maar we mochten die vraag niet hardop stellen. Ten minste, je hoefde niet te verwachten dat je er antwoord op kreeg.

Daarvoor hadden ze een goede verklaring: het antwoord dat je oren binnenkomt overstemt het antwoord dat je lichaam zelf kan geven, als het ware je innerlijke stem. Bij westerse mensen is die innerlijke stem weggedrukt achter rationele verklaringen. De oefeningen die we deden bleken blokkades weg te halen waarachter het ware zelf schuil gaat. Uiteindelijk kwam ik tot de ontdekking ik dat al die oefeningen te herleiden waren tot reinigingsrituelen.

Bij mijn vertrek uit Japan kreeg ik van mijn shintomeester alle prachtige witte kostuums die een shintomeester draagt tijdens de ceremonies. Dat was mijn diploma, zei hij. Ik was shintomeester geworden. Niet om dat ik dat wilde worden, maar omdat ik jarenlang allerlei rituelen had uitgevoerd, waarvan ik voelde en wist dat ze een reinigende werking op lichaam en geest hebben.

Wat heb ik geleerd? Kennis of inzicht die je nooit uit boeken kunt leren. Ik kan het onmogelijk overdragen door er met woorden over te vertellen. Ik laat het zien in (thee)ceremonies of in shinto-oefeningen. Ze zien er eenvoudig uit, maar als je ze zelf doet, zul je merken dat je snel uit balans raakt, of dat je adem tekort komt. Als je te zeer je best doet, komt er helemaal niets van terecht.

De oefeningen zijn een proces van opruimen en schoonmaken. Dan ineens gaat het vanzelf: je adem is een stromende beweging waardoor iedere handeling, iedere gedachte, iedere emotie loepzuiver wordt. Je hebt je bevrijd van alle vooroordelen die je over jezelf had. Het is een heel opgeruimd gevoel, dat niemand je kan aanpraten.

Door de oefeningen en de rituelen ontstaat een band met de natuur, een gevoel van harmonie, dankbaarheid en respect. De natuur is een cyclisch proces waarin creativiteit afgewisseld wordt met vernietiging. In ieder schep pingsproces komen afvalstoffen vrij die opgeruimd moeten worden. We produceren in onze consumptiecultuur een enorme hoeveelheid vervuiling en ballast.

We komen in de problemen als we alles blijven vasthouden. Op een gegeven moment ben je dan alleen nog bezig de boel bij elkaar te houden, ben je alleen maar bang dat je alles kwijtraakt. Op dat moment sta je niet meer open voor iets nieuws en dat zie ik als het begin van het einde. Shinto stimuleert je alle afvalstoffen op te ruimen en contact te houden met de vitale bron. Je moet zorgen dat je licht door het leven gaat door steeds maar weer reinigingsceremonies te houden.

Uitein delijk gaan we allemaal dood. Wat dat precies betekent, weet niemand. Kan niemand ook weten. Het is een terugkeer naar de wereld van voor de geboorte. Wie het lukt zich tijdens zijn leven helemaal leeg te maken, zal zich geen zorgen maken over de dood. Maar wie is daartoe in staat? Iedere ochtend kun je verlichting ervaren als de zon opgaat, maar dat is pas het begin. Iedere dag maak je weer vuile handen. Die moet je gewassen hebben voordat de zon ondergaat. Shinto is voor mij het dagelijks schoonmaken van mijzelf en mijn omgeving en vooral de schoonheid van het leven met anderen te delen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden