Jay Pride

Roem en rijkdom hebben hem ver weg geschoten van zijn arme, zwarte afkomst. Rapper Jay-Z lijkt niet van plan veel te doen met zijn voorbeeldfunctie. Toch klinkt op zijn nieuwe album af en toe de spagaat door.

The Times beschreef het historische moment als volgt: 'Mensen wachtten al sinds zonsopgang bij temperaturen rond nul op het moment dat Barack Obama zou worden beëdigd voor zijn tweede termijn. (...) Toen arriveerde hij. Hij droeg een grijs single-breasted Tom Ford-pak en een Ray-Ban Aviator; onder zijn arm een grote bontjas. Zij droeg een Pucci-jurk, smaragden zo groot als golfballen en een waterval van springerige krullen.'


Ongetwijfeld zagen de Obama's er ook oogverblindend uit, maar laat duidelijk zijn dat het hier dus ging over die andere Amerikaanse royals, dat andere zwarte first couple: rapper Jay-Z en zangeres Beyoncé. Als goede vrienden van de president en zijn vrouw waren de Carters (Jay-Z's eigenlijke naam is Shawn Corey Carter) uitgenodigd voor de inauguratie.


Zo mooi, zo machtig, vormen ze in de entertainmentwereld het spiegelbeeld van de Obama's, met een enorme culturele invloed. Zij: toonaangevende popdiva die de covers van alle glossy's heeft gesierd en wier stelregel is dat macht niet iets is dat je krijgt, maar moet nemen. Hij: opgeklommen van de sociale huurwoningen in de Marcy Projects, Brooklyn, New York, waar hij als drugsdealer overleefde en uiteindelijk opklom tot een van de succesvolste zwarte zakenmannen in Amerika, voormalig CEO van Def Jam Records, oprichter van het sportagenstchap Roc Nation Sports, met een eigen kledingmerk en een door Forbes geschat vermogen van 500 miljoen dollar.


Groots is Jay-Z en groots wil hij gevierd worden. Om zijn eigen legendarische status te benadrukken gaf de rapper zijn nieuwste album de titel Magna Carta Holy Grail. Wie het album beluistert, hoort een momentopname in het leven van hiphopmogul Jay-Z. De vraag die zijn leven beheerste, was altijd: welke concurrent moet gedist worden? Maar nu niet meer. Nu is de vraag aan welke kunstenaar hij zich kan spiegelen. Op Magna Carta Holy Grail heeft streetcred plaatsgemaakt voor marktwaarde; beeldend kunstenaars en luxeartikelen worden vaker genamecheckt dan collega's. Gezien het oude hip- hopadagium - 'keeping it real' - en het feit dat bijna elke rap een egodocument is, kan Jay-Z ook eigenlijk niet anders. Hij belichaamt niet minder dan het einddoel van een hiphopgeneratie, ooit kernachtig door 50 Cent geformuleerd als: 'Get Rich Or Die Tryin'. Succes in Amerikaanse hiphop wordt al decennialang gemeten in termen van geld en status.


Zie het lichtende voorbeeld op de Olympus. De achterban adoreert hem, maar begrijpt ze hem ook? Kendrick Lamar, de jonge rapper die vanuit een realistisch eigen perspectief rapt over zijn leven in het getto van Compton Los Angeles, leverde eerder milde kritiek op de zelfobsessie en vervreemding van de hiphopheer van stand. Tuurlijk, hij wist ook wel dat weelderige rijkdom nu zijn realiteit is, 'maar de meeste kids weten niet eens wat een Hublot (een duur Zwitsers horloge, red.) is'.


Er zit wel wat in die kritiek. Temeer omdat zwarte hiphop van alle moderne muzieksoorten de sterkste sociale betrokkenheid kent tussen gelijkgestem- den en achterban. Of het nu de agit-hiphop was van Public Enemy, die klonk alsof de Black Panthers met cirkelzagen en sloophamers in de weer waren, of de west coast gangsta-cultuur, waarbij het engagement niet verder reikt dan de homies die een vijandbeeld, bitches en booze deelden. Hoe dun ook, er was altijd een lijntje. Als je graaft, vind je het nog, al is het nu wel bedekt door een vette laag goudomrand narcisme van Jay-Z en Kanye West.


Lamars opmerking valt deels samen met een andere opvatting over succes, een andere zwarte Amerikaanse traditie. Eentje die vooruitgang niet alleen meet in verdiende dollars maar ook in de mate waarop het individu de bevolkingsgroep in zijn geheel vooruit heeft geholpen. Het zijn de waarden van een oudere generatie, die actief was in de burgerrechtenbeweging, zoals Stevie Wonder, Harry Belafonte, Jesse Jackson en Al Sharpton. Een generatie die vindt dat een zwarte invloedrijke man zich haast automatisch dient in te zetten voor de goede zaak. Noblesse noire oblige.


Er is een, soms onuitgesproken, soms expliciete, verwachting die drukt op de schouders van Jay-Z. Omdát hij een van de succesvolste Amerikaanse zwarte entertainers-entrepreneurs is. Tijdens Black History Month begin dit jaar werd aandacht besteed aan hoe de kloof tussen de burgerrechtengeneratie en de hiphopgeneratie gedicht zou kunnen worden en welke (grotere) rol zwarte voorbeelden daarin kunnen spelen. Een voorbeeld was de open brief van Rick C. Wade, voormalig adviseur van Obama's verkiezingscampagne in 2008, in USA Today. Hij spoorde Jay-Z, lichtend voorbeeld als rapper én als succesvol zakenman, aan zijn invloed aan te wenden om van jonge zwarte consumenten ook entrepreneurs te maken. Om op die manier iets terug te geven aan de gemeenschap.


Maar de miljonair lijkt onwillig en heeft nogal moeite met die verwachte voorbeeldfunctie. Het bleef tot nu bij pootjebaden in activisme. Ja, hij stond afgelopen juli in New York zij aan zij met zijn echtgenote bij de protestactie tegen de vrijlating van George Zimmerman, de burgerwacht die de zwarte tiener Trayvon Martin doodschoot. Maar toen hem om een reactie werd gevraagd was het enige wat hij kwijt wilde: 'Ik ben hier niet om interviews te geven. Dank u wel.'


Tekenend genoeg nam Stevie Wonder het activistische voortouw, met een verklaring dat hij niet meer zou optreden in de staat Florida zolang de Stand your own ground-wet er nog van kracht is. De wet die maakte dat George Zimmerman vrijuit ging nadat was gebleken dat hij zonder bewijs van bedreiging de ongewapende Martin had doodgeschoten.


Er circuleerde een tijdje een lijst op internet met namen die zich bij Stevie Wonders Floridaboycot zouden hebben aangesloten. Ook Jay-Z stond erop. Maar de namen bleken zonder medeweten van de artiesten te zijn toegevoegd. Jay-Z en Justin Timberlake deden eerder deze maand tijdens hun gezamenlijke tournee Legends of the Summer gewoon het Sun Life-stadion in Miami aan. Business as usual van de man die over zichzelf ooit rapte: 'I'm not a business man, I'm a business man.'


Dan was er nog het Cuba-incident. Om het vijfjarig jubileum van hun huwelijk te vieren maakte het powercouple Beyoncéjay in april dit jaar als officiële gasten van het Castroregime een tripje naar Cuba. Kritiek stak op. The Washington Times merkte in een special fijntjes op dat het regime ettelijke leden van de feministische Rosa Parks Civil Rights Movement aldaar in elkaar geslagen en gearresteerd heeft en dat Cuba de langst gestrafte zwarte politieke gevangen telt.


De entrepreneur, het gezeur beu, reageerde met een gelegenheidsrap met de strofe: 'Obama said chill, you gonna get me impeached / But you don't need this shit anyway / Chill with me on the beach.'


Letterlijk en figuurlijk dichter bij huis was het gedoe rond het Barclays Center. Het cultuuricoon wilde wat terugdoen voor zijn oude buurt en wijdde vorig jaar met acht shows een gloednieuwe sportarena in, vijftien minuten verwijderd van de plek waar hij zelf opgroeide. Die optredens in het onderkomen van de Brooklyn Nets, het NBA basketballteam waarvan hij voor een deel eigenaar is, was op die schaal het Brooklyndebuut voor Jay-Z. Overal ter wereld was hij al geweest, zei hij tegen het publiek op de openingsavond, 'maar niets voelt als dit'. De man die van Marcy naar Madison ging, kwam naar huis om te laten zien dat iedereen in de zaal kon bereiken wat hij heeft bereikt. Buiten protesteerden buurtbewoners tegen de projectontwikkelaar. De arena zou namelijk het eerste gebouw zijn van een gigantisch project. Naast het prestigieuze sportcomplex moesten ook vijftien torens verrijzen met betaalbare woningen en duizenden nieuwe banen. Maar in de negen jaar dat het project zich al voortsleept is alleen het het sportcomplex uit de grond gestampt. Nu wordt geschat dat het hele project 25 jaar gaat duren in plaats van de geplande tien. Er zijn buurtbewoners die al hebben al gezworen geen stap te zetten in het sportcomplex.


Een gemiste kans. Stemmen gingen op dat de rapper het onderwerp op de agenda had kunnen zetten. In plaats daarvan kreeg projectontwikkelaar Bruce C. Ratner, met wie de rapper bevriend is, tijden het concert een vriendelijke shout out: 'Whats' up Bruce?'


Het illustreert de spagaat van de miljonair uit de achterbuurt. Hij wil laten zien dat zijn status het hem mogelijk maakt schouder aan schouder te staan met die andere rich and famous. Tegelijk wil hij bewijzen dat hij nog steeds een jongen van en voor het volk is. Soms bijten die twee elkaar.


Niet dat hij zich van die positie niet bewust is. In die zeldzame momenten op Holy Grail Magna Carta waar zelfreflectie iets verder gaat dan jezelf bewonderen in de spiegel in je Tom Ford-pak en met je Hublot-horloge, gaat de rapper bij zichzelf te rade. In Nickles and Dimes vraagt hij zich af of een gunst voor de gemeenschap daadwerkelijk bedoeld is als gunst of eerder om het schuldgevoel af te kopen dat hij meedraagt als een van de weinige succesverhalen uit zwart Amerika. Hij bekent te lijden aan survivor's guilt. Onverwachte woorden, na een cascade van narcistische namedropping die culmineren in een belofte: 'The purest form of giving is anonymous to anonymous / We gon' make it there. I promise this.'


We zullen zien.


Jay-Z treedt 29/10 op in de Ziggo Dome in Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden