Jas uit

Afkeer en fascinatie strijden om voorrang bij een blik op de binnenwereld van de mens. De expositie Body Worlds staat in een lange traditie.

Is het sensatiezucht? Is het bezwering van de doodsangst? Pure nieuwsgierigheid en leergierigheid voor wat zo dichtbij ons is en wat we toch nooit zien? Vermoedelijk is het een combinatie van die factoren dat wereldwijd al meer dan dertig miljoen stervelingen Body Worlds hebben bezocht, de op het eerste gezicht macabere expositie met geprepareerde, opengewerkte doden en talrijke losse organen en lichaamsdelen.

Het is al de derde keer dat Body Worlds Nederland aandoet, een creatie van de Duitse arts, wetenschapper en anatoom met artistieke inslag Gunther von Hagens. De jongste versie, met als thema de werking van het menselijk hart, is te bezichtigen in de gloednieuwe expositieruimte EXPO Zuidas in Amsterdam.

Deze steriele hitech-omgeving helpt Hagens in zijn streven het dode lichaam te ontdoen van de taboes die het gewoonlijk aankleven. In deze buurt van zakenlieden en strakke nieuwbouw, torens van glas en staal, is alles netjes, overzichtelijk, transparant. Ver verwijderd van alles wat de dood zo onaantrekkelijk maakt: de kist, het lint met de laatste groet, het graf, ontbinding, verbranding.

Wat het definitieve einde leek, heeft Hagens tot een nieuw begin gemaakt. Hij prepareert doden volgens een door hem ontwikkelde methode die er simpel gezegd op neerkomt dat menselijk weefsel wordt ontdaan van vocht en vervolgens wordt geplastificeerd - geplastineerd om in zijn terminologie te blijven. En zo beginnen de doden, of een van hun lichaamsdelen, uitgehard en gekneed in elke door hun herschepper gewenste positie aan een tweede leven als tentoonstellingsobject.

Huiver

Hagens treedt met zijn werk - hoe revolutionair de in 1977 geïntroduceerde behandelmethode ook is - in een eeuwenoude traditie. Zijn creaties appeleren aan emoties die van alle tijden zijn en als zodanig hun weerslag vinden in religie, kunst, amusement en (pseudo)wetenschap.

Het is de blijkbaar diepe behoefte aan huiveren, aan de drang dood en verderf door middel van chemische oorlogsvoering - met formaldehyde danwel plastinatie - te verslaan. Maar ook: aan de wetenschappelijke noodzaak het inwendige van het lichaam te onderzoeken om de werking te begrijpen en - minder verheven, maar ook wel menselijk - de sensatie om het taboe te breken op de lichamelijke onaantastbaarheid of uit pure nieuwsgierigheid het inwendige te betreden.

Zoals het volk in vroeger eeuwen zich verzamelde op het marktplein voor openbare terechtstellingen, zo trekt het nu naar de Zuidas. Hoe geserreerd Hagens de dood meestal ook presenteert, het morbide aspect is toch onvermijdelijk.

Sculpturaal

Hagens plaatst de lichamen in poses die spieren doet spannen en rekken, de ruggengraat doet krommen. Hij suggereert vloeiende bewegingen, van een boogschutter, van dansers, van een wielrenner, een basketballer, van een denksporter gebogen over het schaakbord.

Hagens preparaten hebben ontegenzeggenlijk scupturale kwaliteiten. De lichamen zijn grotendeels opengewerkt, waardoor de toeschouwer kan kijken naar de ligging van de blaas en de darmen, of het hart en de longen, de spieraanhechtingen, de zenuwen en het aderstelsel. Elk lichaam heeft zo zijn eigen medische thema.

Die staande lichamen doen onweerstaanbaar denken aan het beroemde beeld van Sint Bartholomeus in de Dom van Milaan. Op een donkere plek in de kathedraal, te midden van die enorme zuilen, staat het beeld van de apostel van Jezus die, na diens herrijzenis het christendom predikend, in een plaatsje aan de Kaspische Zee gruwelijk aan zijn einde kwam; hij werd levend gevild.

In de Dom staat de martelaar met zijn huid als een mantel over zijn armen gevouwen, het ontblote spier-en pezenstelsel is magnifiek gedetailleerd uitgehouwen. Slagaders kronkelen over armen en benen. En net als Hagens Huidman (niet op de expositie, wel in de catalogus afgebeeld) heeft Bartholomeus de blik op het oneindige gericht.

Er zijn meer artistieke voorgangers van Hagens te vinden. De film Anatomie (2000) van de Duitse regisseur Stefan Ruzowitzky blijft dichtbij Hagens, omdat zijn preparaten er een rol in spelen.

Een studente medicijnen (hoofdrol van Franka Potente) ontdekt dat op haar faculteit van de universiteit van Heidelberg - dezelfde als waar Hagens het vak leerde - een geheime loge opereert die (om onopgehelderde redenen) niet overledenen, maar nog levende personen aan het preparatieproces onderwerpt. Hoe barbaars de methode ook is, het resultaat mag er zijn: enkele van Hagens plastinaten figureren in Anatomie als het resultaat van activiteiten van de geperverteerde loge.

Ook Paul Verhoeven liet zich door het preparatieproces inspireren. In de sf-thriller Hollow Man (2000) experimenteert een geniale wetenschapper (Kevin Bacon) met de genen van gorilla's, waardoor ze, door ze met een experimenteel medicijn te behandelen, toetreden tot een parallel bestaan en onzichtbaar worden.

De wetenschapper besluit zelf het volgende proefobject te worden - met desastreuze gevolgen voor zijn karakter. Het experiment loopt uit op jaloezie, agressie, moord en doodslag. Ook binnen de context van het genre is het verhaal nauwelijks geloofwaardig, maar de special effects zijn spectaculair. Er wordt een vloeistof in een ader gespoten, waarop de bloedvaten en het pompende hart zichtbaar wordt. Dan volgen de ingewanden, de botten, de spieren en - uiteindelijk, geleidelijk - de huid.

Wat zowel Hollow Man als Anatomie ook karakteriseert zijn de duistere krachten die schijnbaar loskomen bij degenen die wagen te tornen aan de wetmatigheden van leven en dood. De verhalen over de verwoestende invloed van hun sinistere werk op het karakter van de anatomen zijn ook aan Hagens niet voorbij gegaan.

De geruchten wilden dat de lichamen die hij prepareerde afkomstig waren van geëxecuteerde gevangenen uit China (alwaar hij ook laboratria heeft gevestigd). Bewijzen zijn er niet voor de veronderstelde slinkse en onethische handelswijze van de immer met een hoed getooide doctor, die zich bovendien verzekerd weet van vele duizenden kandidaat-donoren, onder wie zestig Nederlanders.

Ongeboren leven

Zijn er dan geen ethische bezwaren te vinden tegen de methode-Hagens (even afgezien van de pittige toegangspijs van 16 euro voor gewone stervelingen)? Die zouden dan moeten zitten in de soms heel frivole ensceneringen: drie pokerspelers aan een tafel, een met duidelijk door het roken geteerde longen. Een zwangere vrouw met een opengewerkte baarmoeder waarin het eeuwig ongeboren leven dat in elk geval geen handtekening heeft gezet onder een donorovereenkomst met Hagens.

Maar ook in dat opzicht haakt Hagens in op een eeuwenoude traditie. In de Gouden Eeuw bouwde de Amsterdamse hoogleraar Frederik Ruysch een enorme collectie menselijke preparaten op. Hij versierde de babyhoofdjes in wekflessen met kant en koraaltakjes en schroomde zo dus evenmin om aan de dood een theatraal element toe te voegen.

Ruysch werd er beroemd mee. Zijn collectie werd aangekocht door Tsaar Peter de Grote, die haar liet verschepen naar zijn Kunstkamer in Sint Petersburg. Rascha Pepers roman Vingers van marsepein (2008) is geïnspireerd op Ruysch' anatomiepraktijk aan de Bloemgracht.

Rome

De katholieken hebben de relikwieën - van vingerkootjes tot tenen - van hun heiligen en de skeletten van bisschoppen in praalkisten in kerken. Duizenden botten en schedels van kapucijnermonniken zijn als ornament gebruikt in de onderaardse gewelven van de Santa Maria della Concezione in Rome. Tezamen vormen de overblijfselen christelijke symbolen. Wie de kerker bezoekt hoort elke minuut de door een mannenstem gebaste vermaning 'No Photo!', opdat de bezoeker beseffe dat dit geen plek is voor toeristisch vermaak.

Zelfs de doorgaans zo ingetogen protestanten ontkomen niet aan de fascinatie voor de doden die weigeren tot stof weer te keren. In het Friese gehucht Wieuwerd, in de kelder van de kerk, staan vier kisten met de lichamen van in de 17de eeuw gestorven gelovigen. Ze halen het niet bij Hagens preparaten; meer als geblakerde leren poppen liggen ze daar tentoongesteld. Vermoedelijk door de tocht en de samenstelling van de lucht in de kelder zijn de lijken gemummificeerd. Het kerkbestuur geeft geen toestemming voor wetenschappelijk onderzoek, omdat het juist het mystieke, onverklaarbare wenst te koesteren. Boven de kisten bungelen de gemummificeerde resten van een paar vogels waarvan, onbedoeld vermoedelijk, meer dreiging uitgaat dan van de doden eronder: lijkenpikkers.

Zo sereen als het in het sobere kerkje van Wieuwerd toegaat, zo kalm en ingetogen is het in de EXPO op de Zuidas. Je bewondert spierenbundels en darmstelsels, keert je af van tumoren in geprepareerde nieren, bekijkt de plakjes hersenen van iemand die aan een beroerte stierf en kan niet anders dan de schitterende manier bewonderen waarop Hagens het bloedvatenstelsel van een lichaam heeft geprepareerd. Een netwerk van buizen en buisjes, vertakkingen van dik naar dun, een filigrain compositie voor de bloedbaan.

Hoe wonderschoon het menselijk lichaam hier ook wordt tentoongesteld en hoelang het ook lukt de door bloedingen aangetaste organen niet te vereenzelvigen met die van jezelf, er komt een moment waarop het verblijf tussen de doden lang genoeg heeft geduurd. Dan wint de natuurlijke afkeer het van de fascinatie en vlucht je, een ervaring rijker, het leven maar weer in.

Body Worlds & The Story of the Heart, EXPO Zuidas, Amsterdam. Tot en met 22 april

EXTRA: Vrijwillig geplastineerd

Het Instituut voor Plastinatie van Gunther von Hagens beschikt over een donorbestand van ruim 13 duizend personen wereldwijd, onder wie 60 Nederlanders. Bij een enquête onder donoren, gevraagd naar hun motieven om zich aan te melden voor conservering en expositie antwoordde 22 procent graag te willen bijdragen aan een goed doel; 19 procent is enthousiast over plastinatie; 13 procent vindt het een naar idee begraven of gecremeerd te worden; 13 procent wil niet dat nabestaanden later het graf moeten onderhouden; 12 procent is enthousiast over de voor iedereen toegankelijke tentoonstellingen; 7 procent wil de begrafeniskosten besparen. (Bron: Instituut voor Plastinatie.)

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden