'Japan heeft het recht zichzelf te verdedigen'

Japan treedt uit de schaduw van het verleden. Als groot land wil het zijn bijdrage leveren aan vredesoperaties. Oud-minister van Defensie Nakatani: 'De Grondwet uit de bezetting versterkt niet het bewustzijn dat wij de meesters zijn van ons eigen lot.'..

'Het concept van harmonieuze relaties speelt een belangrijke rol in onze samenleving. Daarbij hoort ook een hang naar een neutrale opstelling bij en reserves om zich internationaal duidelijk uit te spreken. Maar veel politici vinden dat Japan zich internationaal minder voorzichtig moet uiten. Wij als politici spelen in dat opzicht een voortrekkersrol.'

Aan het woord is Gen Nakatani (47), van 2001 tot 2003 minister van Defensie van Japan en nu als parlementariër voor de grootste regeringspartij (de Liberaal-Democratische Partij, LDP) nauw betrokken bij de discussie om de pacifistische grondwet van Japan te herzien. Nakatani behoort tot de wegbereiders in parlement voor een andere omgang met de Japanse strijdkrachten. Hun agenda is simpel en steeds populairder: verander Japans 'pacifistische grondwet' en pas deze aan aan de noden van deze tijd.

De Japanse Zelfverdedigingsmacht (SDF) treedt de afgelopen jaren namelijk langzaam uit de schaduw van het verleden. Grotere bijdragen aan internationale vredesoperaties en een grotere rol in de bilaterale alliantie met de Verenigde Staten – het zijn volgens de huidige premier Koizumi normale gedragingen van een groot land dat zijn internationale verantwoordelijkheid serieus neemt. En dat net als Duitsland, zestig jaar na de Tweede Wereldoorlog, een vaste plek in de VNVeiligheidsraad opeist.

Deze ontwikkeling vond in 2003 een voorlopig hoogtepunt in de uitzending van honderden lichtbewapende troepen naar Irak. Het bevestigde ook voor de buitenwereld dat het land alleen nog pacifistisch in naam is. Een gegeven dat verder blijkt uit de statistieken, waar Japan al jaren over het vierde grootste defensiebudget in de wereld blijkt te beschikken.

Noord-Korea's raketten en kernwapens, China's grotere investeringen in defensie en de aandrang van bondgenoot Amerika leidden al tot een aantal 'herinterpretaties' van de grondwet, die een activistischer opstelling mogelijk maken. Het Japanse publiek blijft echter verdeeld over de voorzichtige inzet van Japanse troepen in het buitenland. Die twijfel geldt vooral de Irak-missie, waarbij verzet tegen Bush' 'illegale' oorlog wedijvert met schaamte om de geringe mate waarin Japanse troepen zichzelf en anderen mogen verdedigen.

Conservatieve politici als Nakatani zijn er echter van overtuigd dat grondwetsherziening de komende jaren onvermijdelijk wordt. Nakatani zond als minister troepen naar Irak en speelt nu een vooraanstaande rol in de LDPcommissie die in november met concrete voorstellen voor grondwetsherziening komt. Nakatani raakte begin dit jaar in opspraak toen bleek dat hij een overste uit de zelfverdedigingsmacht had gevraagd om ideeën omtrent de aanpassing van de grondwet.

Maar in zijn krap bemeten werkkamer vlak bij de Japanse Diet, lijkt Nakatani onaangeroerd door de ophef en heeft hij zijn eigen boodschap voor het Japanse publiek: het zijn namelijk niet alleen zorgen om China en Noord-Korea die Japan tot een andere opstelling nopen, maar ook het besef dat Japan weer een grotere verantwoordelijkheid moet nemen voor zijn eigen veiligheid.

Zal Japan ooit de grondwet wijzigen? 'De herziening van de grondwet is onderweg. In november zal de LDP komen met een eigen plan daarvoor, al kunnen we er niet zelf over beslissen. Er is een tweederde meerderheid in de Diet nodig, en een simpele meerderheid in een nationaal referendum. Het zal de eerste keer zijn dat het parlement iets dergelijks overweegt sinds de Tweede Wereldoorlog.

'Ons uitgangspunt is dat de huidige grondwet is opgesteld onder de bezetting en geen provisies bevat om onszelf te kunnen verdedigen. We hebben het recht ons land te verdedigen en we hebben maatregelen nodig die we kunnen nemen in noodsituaties. Daarover bestaat overeenstemming, tenminste binnen de LDP.

'Lang hebben we dit niet kunnen bespreken, vanwege de reflecties over onze verantwoordelijkheid voor de Tweede Wereldoorlog. Ook de massamedia en de socialistische partijen hebben lang druk uitgeoefend het niet te bespreken, maar nu ligt het onderwerp op tafel. We gaan in de richting van een normale situatie. De inhoud van het voorstel komt dit najaar al aan de orde, de discussie erover en de organisatie van een nationaal referendum zou nog eens een of twee jaar kunnen duren.'

Vanwaar de urgentie? 'Onze grondwet staat oorspronkelijk zelfs niet de inzet toe van de SDF voor de zelfverdediging van Japanners! Maar nu sturen we soldaten naar Irak en andere crisisgebieden. Onze grondwet wordt dus al breed geïnterpreteerd, maar nu hebben we de grenzen van de rekbaarheid ervan bereikt. En dan zijn er de restricties bij vredesoperaties. Neem Irak: in geval van nood konden Nederlandse troepen ons beschermen, maar wij konden niet voor hen in de bres springen. Ook daarom is een wijziging nodig.'

'De afgelopen zestig jaar hebben we de vruchten van de vrede geproefd en veel mensen geloofden in de valse mythe dat Amerika ons zou beschermen in een grote crisis of dat de Japanse zelfverdedigingsmacht dat zou kunnen doen. Maar nu is het tijd voor verandering. De groeiende kracht van China en de kwestie Noord-Korea zijn hier hele dringende zaken. Tegen die achtergrond moeten we aan de grondwetswijziging werken.'

Welke factoren zijn van doorslaggevend belang – de externe dreiging of binnenlandse overwegingen? In hoeverre speelt Amerikaanse druk ook een rol? 'We willen duidelijke regels over wat we wel en niet kunnen doen. In de huidige situatie zenden we de SDF op pad zonder zulke duidelijke regels en dat is niet de goede manier. De VS zijn het eens met onze actievere rol. China en Korea, die erg beschadigd uit de vorige oorlog zijn gekomen, zijn hierover bezorgd. Maar dat hoeft niet, want in Japan bestaat een sterke wil nooit meer een land binnen te vallen, vanwege de Tweede Wereldoorlog. We willen simpelweg actief bijdragen aan internationale stabiliteit.'

Waarom heeft Japan Den Haag eigenlijk niet openlijk gevraagd om voortzetting van de missie in Irak? Er bestond binnen het parlement groeiende steun voor. 'Ik heb dat wel gedaan, als lid van een parlementaire missie die in het najaar Nederland bezocht. Maar uw minister van Defensie Kamp zei toen dat hij voor zo'n besluit onvoldoende steun had in het parlement.' Speelt ook een rol dat Japan, net als Duitsland wellicht, een halve eeuw na de Tweede Wereldoorlog, zijn volledige soevereiniteit wil herbevestigen? (Lachend.) 'Eerlijk gezegd is het Japanse publiek niet zo bezig met dit onderwerp. Japanners zijn trots op hun welvaart en hun vredelievendheid, en vooral bezorgd over hun economische situatie en de houdbaarheid van sociale voorzieningen. Duitsland kreeg met de hereniging een goede kans de eigen identiteit te herbevestigen, maar Japan heeft dat nooit gehad.

Volgens mij is de grootste kwestie waarmee Japan nu worstelt het gebrek aan 'publieke vereenzelviging' met Japan. De grondwet uit de bezetting versterkt niet het bewustzijn dat wij de meesters zijn van ons eigen lot. Dat is ons belangrijkste probleem. Lang konden we niet de trots en de genegenheid voor het land bevorderen onder het Japanse publiek.

Toch is dat belangrijk. De Fransen hebben hun Revolutie, de Amerikanen hun Onafhankelijkheidsverklaring – er zijn altijd historische keerpunten waar landen naar kunnen terugkijken en die het gevoel van 'bezit' versterken. Maar helaas heeft Japan zo'n moment niet. Maar ik hoop dat een grondwetsherziening het Japanse volk aan het denken zal zetten over de 'eigendomsrechten' van het land. We willen het bewustzijn daarvan versterken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden