Jansons gaat in harmonie

Misschien, zo wordt binnen het Concertgebouw gedacht, heeft de maestro wel te veel van zichzelf gevergd. Dat Mariss Jansons vertrekt, komt hard aan.

AMSTERDAM - De boodschap was nauwelijks onverwacht te noemen, toch viel gisterochtend een schaduw over het Koninklijk Concertgebouworkest toen chef-dirigent Mariss Jansons zijn afscheid aankondigde. De Letse dirigent, die tien jaar geleden aantrad in Amsterdam, wordt gezien als de man die het orkest stevig nestelde in de wereldtop.


De populaire maestro stond erop zijn orkestleden persoonlijk in te lichten over zijn vertrek aan het einde van het seizoen 2014-1015. 'Zo is Jansons', zegt concertmeester Vesko Eschkenazy van het Koninklijk Concertgebouworkest (KCO): 'Hij heeft een zeer goede band met het orkest. We ervaren zijn vertrek als een groot verlies, zowel muzikaal als persoonlijk.'


Niet zelden gaat de afmars van een topdirigent gepaard met slaande deuren en anders wel met schaafwonden die soms nog jaren schrijnen. Zo niet bij de 71-jarige Let, die tien jaar geleden de Italiaan Riccardo Chailly opvolgde. 'Het vertrek gaat in goede harmonie', zegt orkestdirecteur Jan Raes, 'wat niet wegneemt dat het erg spijtig is. Jansons is een toegewijde, respectvolle man die elk concert fris wil brengen. Daardoor is hij misschien wat wild omgegaan met zijn energie.'


De laatste jaren liet Jansons steeds vaker concerten schieten. Hartproblemen en medisch onderzoek, luidde het refrein. Sinds een hartaanval in 1996, op de bok bij het Oslo Philharmonic Orchestra, is de maestro vaste klant bij de cardioloog.


Voorlopig blijft hij wel aan als dirigent bij het Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks in München. Waarom wel in München en niet in Amsterdam? De dirigent is niet bereikbaar - hij is na zijn aankondiging gewoon weer aan het werk gegaan. Volgens KCO-directeur Raes heeft het te maken met contractuele bepalingen en met de strijd om een nieuwe zaal.


Ronald Kieft, artistiek directeur van het Residentieorkest, leerde Jansons kennen als voorkomende, beleefde musicus die dienstbaar is aan de muziek en aan zijn musici. 'Jansons is een mix van zijn voorgangers Eduard van Beinum en Bernard Haitink. Hij heeft het dienstbare van de eerste en brengt een emotionele lading in de muziek zoals de tweede.' Dirigent Ed Spanjaard spreekt van een 'harde werker'. 'Sommige dirigenten, zoals Haitink, kunnen muzikaal iets heel bijzonders laten gebeuren, puur door hun aanwezigheid. Jansons diept juist heel precies uit wat hij in zijn hoofd heeft.'


In een deel van het repertoire - Mahler, de Russen - is de combinatie Jansons-KCO moeilijk te overtreffen. De dirigent detailleert niet alleen elke orkestgroep, maar ook elk afzonderlijk instrument. De perfectionist past en meet tot op de decibel, maar jaagt vervolgens een energie door het orkest waarbij elke gedachte aan millimeterwerk verdampt. Toen hij bij De Nederlandse Opera Tsjaikovski's Jevgeni Onjegin begeleidde, werd een problematische zaalakoestiek omgevormd tot een orkestrale tovertuin.


Haydn en andere klassiekers vertrouwde het KCO hem liever niet toe. Kritiek was er ook op Jansons' gebrekkige omgang met het hedendaagse repertoire. Afgelopen najaar, toen het orkest zijn 125ste verjaardag vierde, liep de wereldpremière van Louis Andriessens Mysteriën uit op een deceptie.


Het KCO zal een zware dobber krijgen in het vinden van een nieuwe chef. De beste dirigenten zijn voor de komende seizoenen bezet. De gaten die vallen door Jansons' vertrek moeten provisorisch worden gevuld. Orkestdirecteur Jan Raes staat machteloos. Een chef vinden die volgend jaar aantreedt, is geen doen. Niet onmogelijk is dat Jansons, met zijn plichtsbesef, bij het vertrekgesprek zijn protegé Andris Nelsons naar voren heeft geschoven.


Jan Raes: 'We hebben vijf, zes namen die bij iedereen zullen opkomen. De komende maanden gaan we gesprekken voeren. Het zal niet te rap gaan, vanwege de beschikbaarheid van de kandidaten en de financiën.'


Complicatie: ook de Berliner Philharmoniker, waar Simon Rattle in 2018 vertrekt, speurt de markt af. En wie weet wordt het zoekproces bemoeilijkt door de slechte pr die ex-chef Bernard Haitink onlangs de muziekwereld in zond, door tegen de feiten in te klagen dat hij niet mocht dirigeren in het jubileumjaar.


WIE VOLGT MARISS JANSONS OP?

De gedoodverfde kandidaat

De Let andris nelsons (35). Dirigeerde het KCO in december in twee programma's, tussen optredens bij de Wiener en Berliner Philharmoniker door. Kan een orkest laten zinderen. Geen ster in vroegromantisch en hedendaags repertoire.

De onconventionele vernieuwer

De Hongaar Iván Fischer (63). Orkestleden vochten om mee te mogen spelen in zijn Beethovencyclus. Dirigeert alles, van Bach tot eigen werk. Heeft bijzondere Mahlers en Strawinsky's in huis. Lijkt te eigengereid om zich te binden.

De vulkanische maestro

De Italiaan Daniele Gatti (52). Behoort met Nelsons en Fischer tot de geliefdste gastdirigenten van het moment. Duikt sinds 2004 bijna elk seizoen op. Leidt het KCO binnenkort in het Holland Festival met Verdi's Falstaff. Nadeel: wispelturige reputatie, top of flop.

De degelijke Duitser

De Duitser Christian Thielemann (55). Chef van de Staatskapelle Dresden, trad onlangs als leider van de Osterfestspiele Salzburg in de voetsporen van Von Karajan en Rattle. Werd door Mariss Jansons verslagen en heeft zich sinds 2002 niet meer vertoond. Kanjer in Wagner, Mahler en Bruckner. Voor Amsterdamse begrippen te Teutoons.

De Nederlandse troef

Jaap van Zweden (53). Voormalige concertmeester van het KCO die orkesten leidt in Dallas en Hongkong. Willen ze hem in Amsterdam per se hebben, dan past hij daar vermoedelijk een mouw aan. Is bloedserieus in zijn ambitie, zet de tanden in elk repertoire. Veeg teken: zijn laatste dirigeerbeurt was alweer in 2008.

De Venezolaanse surprise

Gustavo Dudamel (33). De swingendste dirigent van zijn generatie, vrucht van El Sistema, het sociaal-muzikale project van Venezuela. Leidt orkesten in Caracas en Los Angeles. Keek het KCO al twee keer met succes in de ogen ('wauw, wat is-ie goed!'). Kon zijn draai als chef in het nuchtere Gotenburg niet vinden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden