Janmaat is het beste wat extreem-rechts in Nederland te bieden heeft

Deze week liepen in Utrecht een aantal CD-raadsleden over naar het Nederlands Blok van Wim Vreeswijk. Zij zijn niet de eersten die de partij verlaten....

NA de verkiezingsoverwinningen in oktober van de Freiheitliche Partei Österreich (FP & Ouml;) en het Vlaams Blok, werd in meerdere commentaren opnieuw gewezen op de relatieve onmacht van de Centrumdemocraten (CD) van Hans Janmaat en de Centrumpartij '86 (CP'86). Hoewel zij dit jaar vooruitgang boekten bij de gemeenteraads- en parlementsverkiezingen, bleef de gevreesde doorbraak achterwege. Met de 0,8 procent voor de CD bij de Europese verkiezingen van juni was Janmaat zelfs weer terug bij het resultaat dat hem twaalf jaar geleden voor het eerst in de Tweede Kamer bracht.

Bij de vele verklaringen die in de media worden gegeven voor het, in vergelijking met het buitenland, gebrekkige succes van extreem-rechts in Nederland, speelt CD-leider Janmaat een belangrijke rol. Trouw verwoordde het recentelijk zeer duidelijk: 'De beste bestrijder van de Centrumdemocraten is nog altijd Janmaat zelf. De tegenstanders van de CD kunnen zich verblijden met een partijleider die elk opkomend talent om hem heen onmiddellijk royeert, uit angst dat zijn alleenheerschappij in de partij in gevaar komt. Maar wie weet hoeveel mensen wèl op de CD zouden stemmen als de partij zou worden geleid door een charismatisch type en niet door een raar mannetje dat geen concurrenten om zich heen duldt?'

Met dit 'charismatisch type' worden vaak politici als FP & Ouml;-leider Jörg Haider en Vlaams Blok-leider Filip Dewinter bedoeld. Maar daarmee is nog niet bewezen dat Janmaat het voor Nederlandse begrippen slecht doet, noch dat Dewinter en Haider het hier beter zouden doen. Ook betwijfel ik ten sterkste dat we ons ernstig zorgen moeten maken voor het 'post-Janmaat' tijdperk.

Natuurlijk, dat Janmaat een slecht partijleider is, kan niet ontkend worden. Zijn gehele partijpolitieke geschiedenis wordt gekenmerkt door conflicten, ruzies en splitsingen. Dit alles is echter niet voorbehouden aan Janmaat; ruzies en royementen zijn schering en inslag binnen extreem-rechts. Zelfs de zo succesvolle Dewinter en Haider bleven hier niet van gevrijwaard. Zo leidde de opkomst van Dewinter binnen het Vlaams Blok tot de afsplitsing van de Grootnederlandse vleugel en ging Haider's overname van de FP & Ouml; gepaard met de afsplitsing van de liberalen.

In tegenstelling tot Janmaat maakten zij echter carrière in een reeds bestaande politieke partij, die sterk en stabiel genoeg was om de splitsing op te vangen. Bovendien hadden zij zich onder de bescherming van de toenmalige partijleider geleidelijk een machtsbasis kunnen verwerven. Daarbij werd Dewinter gered doordat 'voorzitter voor het leven' Karel Dillen (de werkelijke leider van het Vlaams Blok) hem onvoorwaardelijk steunde.

Als politicus is Janmaats falen moeilijk objectief vast te stellen. Janmaat was (na Dillen) de eerste politicus van de zogenoemde 'derde rechts-extremistische golf' in de jaren tachtig, die een zetel in een parlement verwierf. Sterker nog, in het jaar dat Janmaat zijn eerste termijn in de Tweede Kamer erop had zitten (1986), begon Le Pens Front National aan haar eerste termijn in het Franse parlement en begon Haider met zijn partijleiderschap. Verder wist hij een royement politiek te overleven en met zijn nieuwe partij (de CD) zowel zijn oude partij (de CP'86) in zijn schaduw te zetten als terug te keren in de Tweede Kamer.

Dat dit grotendeels zijn verdienste was, blijkt wel uit het feit dat zijn eigen naam in die tijd bekender was dan die van zijn partij. Dit jaar verdrievoudigde hij het aantal zetels en gaat hij zijn tienjarig kamerlidmaatschap tegemoet.

Janmaat zelf heeft meermalen fel gereageerd op de bewering dat politici als Dewinter en Haider het zo veel beter zouden doen in Nederland. Volgens hem is het verschil in succes niet het gevolg van verschil in leiderschapskwaliteiten maar in politieke en maatschappelijke vrijheid. Zo zei hij onlangs in HP/De Tijd: 'Als ons meer politieke vrijheid wordt gegund, ja, dan is de beer los. Dan halen we dertig zetels. Op zijn minst.'

Zonder serieus in te gaan op het beweerde aantal zetels, zit er wel een kern van waarheid in zijn uitspraak. In Nederland worden extreem-rechtse partijen vaker aangeklaagd dan in het buitenland. De belangrijkste vrijheidsbeperking door de Nederlandse overheid is echter vooral passief van aard. De overheid weigert vergaderingen en demonstraties van extreem-rechtse partijen te beschermen en verbiedt ze vaak bij de eerste dreiging van een (anti-racistische) tegendemonstratie. Dit is in zowel België als Oostenrijk bijna ondenkbaar; zelfs in een 'strijdbare democratie' als Duitsland zorgt de overheid (tegen haar zin) voor duizend man politie ter voorkomen van rellen rond de jaarlijkse bijeenkomst van de Deutsche Volks Union.

Ook de grote maatschappelijke weerstand in Nederland beperkt de handelingsvrijheid voor Janmaat. De Nederlandse media zijn ronduit vijandig ten opzichte van de CD. Na ze jarenlang grotendeels te hebben genegeerd, zijn de media zich het laatste jaar intensief met (de schandalen van) de CD gaan bezighouden. Volgens velen was het tegenvallende resultaat van de CD bij de parlementsverkiezingen gedeeltelijk toe te schrijven aan de negatieve pers. Hoogtepunt was het televisieprogramma Deadline dat het weekeinde voor de verkiezingen werd uitgezonden en waarin het Amsterdamse CD-raadslid Yge Graman voor het oog van de (verborgen) camera enkele brandstichtingen bekende. Hiermee was definitief het beeld bevestigd van de CD als, zoals infiltrant-journalist Peter Rensen het in februari van dit jaar in de Nieuwe Revu noemde, een 'partij van fascisten, criminelen en tuig'.

HET lijkt mij sterk, gezien het effect van de misstappen van mindere goden in de partij, dat de CD nog 2,5 procent van de stemmen zouden hebben behaald als Janmaat eenzelfde verleden zou hebben gehad als Dewinter of Haider. Zo is Dewinter enige malen betrokken geweest bij gewelddadigheden en trad hij meerdere malen op als spreker bij herdenkingen van prominente collaborateurs. Ook Haider sprak meerdere malen in kringen van oud-nazi's en zijn verzoenende woorden over het nazisme, het 'fatsoenlijk werkgelegenheidsbeleid' van het Derde Rijk, zouden in Nederland direct tot zijn politieke dood hebben geleid.

Het is dan ook zeer de vraag of Nederland ooit zijn eigen Haider of Dewinter zal krijgen. Beiden zijn al vanaf hun schooltijd lid van verschillende extreem rechtse organisaties binnen hun respectievelijke Vlaams- en Duits-nationale subcultuur. Door deze achtergrond kregen beiden de kans politieke ervaring en scholing op te doen en zich geleidelijk een machtsbasis te verwerven.

Een goed ontwikkelde nationalistische subcultuur is in staat om zowel een persoonlijke als ideologische verbinding te vormen tussen het rechts-extremistische en het democratische kamp. In zogenoemde 'brugorganisaties' komen beide groepen samen. De FP & Ouml; is zo'n organisatie; zij vormde, tot de afsplitsing van het Liberales Forum, zelfs een verzameling van Duits-nationalen en liberalen. De ideologische verbindingen geven de rechts-extremisten een ingang voor hun propaganda in het democratische kamp. Zo is het Vlaams-nationalisme een kenmerk van de gehele Vlaamse Beweging; met behalve het Vlaams Blok ook de Volksunie als partijpolitieke vertegenwoordiger. Het Vlaams Blok maakt hiervan handig gebruik door haar strijd tegen de migranten in de traditie te plaatsen van de breder gesteunde strijd tegen de franstaligen. Ook de FP & Ouml; vindt met haar Duits-nationale programma gehoor buiten de kleine kern van rechts-extremisten.

NEDERLAND kent geen georganiseerde nationalistische subcultuur. De reden hiervoor ligt in het feit dat in Nederland, in tegenstelling tot landen als België (Vlaanderen) en Oostenrijk, de zogenaamde 'nationale kwestie' niet speelt. Hoewel Nederland in zijn huidige vorm relatief kort bestaat, is het (behoudens vijf jaar Duitse bezetting) nooit echt bedreigd beweest in zijn nationale identiteit of integriteit.

Deze 'nationale veiligheid' is waarschijnlijk de belangrijkste reden voor het ontbreken van de nationale kwestie op de politieke agenda. In tegenstelling tot Vlaanderen, waar als gevolg van jarenlange onderdrukking van de nederlandstalige bevolking een brede nationalistische beweging ontstond, wordt in Nederland ieder nationalisme verbonden met rechts-extremisme en afgegrensd van het 'democratische' kamp.

Ook aanverwante kwesties als etnische of culturele identiteit zijn hier verdacht en vallen buiten het geaccepteerde politieke debat. Rechts-extremistische partijen in Nederland hebben aldus geen mogelijkheid om aan te knopen bij breder gedragen thema's en worden gedwongen tot een rol in de 'besmette' marge. Deze besmetting heeft tevens tot gevolg dat de persoonlijke kosten van lidmaatschap erg hoog zijn.

Zo verlieten begin jaren tachtig meerdere doctorandussen de oude Centrumpartij nadat hun werkgever (onderwijsinstellingen) hen had laten kiezen tussen baan en partij. Dit schrikt potentiële leden af, met name de beter opgeleiden, die vaak een goede maatschappelijke positie bezitten en dus veel te verliezen hebben. Mede hierdoor kent extreem-rechts in Nederland veel minder 'intellectuelen' dan zijn buitenlandse broeders en mist het de mogelijkheid om haar leden op niveau te 'scholen'.

Indien er momenteel al een capabel politicus in Nederland rond zou lopen met extreem-rechtse ideeën, dan zal hij/zij om even succesvol te worden als zijn buitenlandse broeders al het werk zelf moeten doen, dat wil zeggen een nationalistische subcultuur opbouwen en deze vervolgens integreren in de maatschappij. De kans dat dit in de nabije toekomst gebeurt, lijkt mij uitgesloten. Ook de komende jaren zal extreem-rechts in Nederland politiek vertegenwoordigd blijven door partijen als de CD en politici als Janmaat.

Cas Mudde is als assistent-in-opleiding verbonden aan de vakgroep politieke wetenschappen van de Rijksuniversiteit Leiden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden