interviewJan van Zanen

Jan van Zanen: ‘Zo’n talent ben ik niet. Gewoon hup, aan het werk’

Jan van Zanen, hier als burgemeester van Utrecht. Vanaf 1 juli burgemeester van Den Haag. Beeld Jiri Büller

Met zijn eigen aimabele en toegankelijke stijl wist Jan van Zanen Utrecht voor zich te winnen. Vanaf woensdag 1 juli is hij burgemeester van Den Haag. Hij moet de stad ‘verbroederen', staat er in de profielschets. Gaat hem dat lukken? ‘Ik heb veel te verliezen.’ 

Jan van Zanen dacht niet dat hij burgemeester van Den Haag zou worden na de twee sollicitatiegesprekken met de vertrouwenscommissie van de Haagse gemeenteraad. ‘Mijn vriendin Simone en ik gingen met onze privé-auto naar Den Haag. Het eerste gesprek was neutraal vlak, gewoon netjes. Het tweede gesprek duurde wel 2,5 uur. Op de terugweg naar Utrecht zei ik tegen Simone: ‘Ik drijf van het zweet, ik heb hard moeten werken. Ik denk niet dat ik het word.’

Ook voor de buitenwereld kwam zijn benoeming als een verrassing. Eindeloos veel namen van burgemeesters en ex-ministers zoemden dit voorjaar rond in het raadspelletje ‘wie wordt de nieuwe burgemeester van Den Haag?’ Niemand had in de gaten dat de burgemeester van Utrecht een van de 23 sollicitanten was.

Met ‘pijn in het hart’ verlaat Van Zanen (58) Utrecht. Maar met zijn ervaring denkt de VVD’er ‘meer te kunnen bijdragen’ in Den Haag, waar hij 1 juli begint. Utrecht is de stad waar hij sinds 1990 raadslid, wethouder en burgemeester was en die hij als zijn broekzak kent. ‘Ik ben hier een wandelende encyclopedie. Weggaan is wel een dingetje. Je verlaat huis en haard, daar komt het op neer. Het voelt bijna als ontrouw.’

Van Zanen, geboren in Purmerend, opgegroeid in Edam, zet zijn woorden kracht bij met zijn typerende weidse armgebaren. Het ene moment slaat hij met zijn vlakke hand op tafel, dan weer fluistert hij haast onverstaanbaar. Met deze stijl en zijn toegankelijkheid wist hij de Utrechters voor zich in te nemen.

Nu moet hij Den Haag ‘verbroederen’, zo stond er in de profielschets. Er zijn aardig wat wonden te helen. Twee wethouders moesten afgelopen najaar het veld ruimen op verdenking van ambtelijke corruptie, omkoping en schending van het ambtsgeheim. Burgemeester Pauline Krikke vertrok na kritiek op de aanpak van de vreugdevuren. Van Zanen wil op die kwesties niet ingaan. ‘Ik ga eerst eens luisteren en kijken.’

De Haagse gemeenteraad is onstuimig. In zijn ‘overpeinzingen onder de kerstboom’ waste waarnemend burgemeester Johan Remkes de raadsleden de oren over gebrekkige integriteit, oeverloze debatten en botte omgangsvormen. ‘Tijdens vergaderingen kan er geen ruimte zijn voor belediging en op sociale media, richting ambtenaren of burgers ook niet’, schreef hij.

‘Ik vond die kerstbrief heel erg Johan Remkes’, zegt Van Zanen diplomatiek. ‘Keurig, kort geen geouweh... maar gewoon kort en zakelijk. Ik ga mijn best doen in Den Haag, maar ik kan het niet in mijn eentje.’

Den Haag is een ander kaliber stad dan Utrecht.

‘Wie denkt dat het in de Utrechtse politiek altijd feest is, vergist zich. Ook hier kunnen ze er wat van. Dit is de allerjongste raad van Nederland, met veel hoogopgeleiden. Mijn hemel, die kunnen echt tot op de bodem gaan. Niet alleen bij mij, maar ook bij de wethouders, en onderling ook nog eens een keer.’

Hoe kwam u ertoe om te solliciteren op Den Haag?

‘Ik zag de vacature en ik heb toen zelf gewikt en gewogen, zou ik daar passen? Ik heb veel te verliezen. Ik voel me thuis in Utrecht, ben hier als een vis in het water. Ik was nog maar net herbenoemd voor een tweede termijn van zes jaar. Het heeft iedereen verrast.

‘Niet alleen bestuurlijk gezien is Den Haag interessant, met vijftien raadsfracties, een tussentijdse collegecrisis en een burgemeester die snel vertrok. Maar ook de stad zelf is interessant, bijvoorbeeld vanwege de grote verschillen onder haar bewoners in achtergronden, inkomens, sociaal-economische positie. Die verschillen zijn al tientallen jaren veel groter dan in Utrecht. Den Haag heeft internationale allure en het hart op de tong…’

Klopt het dat zelfs premier Rutte u heeft aangespoord te solliciteren?

‘Toen we elkaar zagen op een overleg, vroeg hij me: Goh, zou Den Haag iets voor je zijn? Toen zei ik: ik ben erover aan het nadenken.’

Polste hij u als premier of als partijleider?

‘Dat doet hij gewoon amicaal, we kennen elkaar al heel lang.’

De VVD zou druk op u hebben uitgeoefend. Bevestigt dat niet het beeld dat dit soort benoemingen een banencarrousel zijn?

‘Dat is gewoon onzin. Inderdaad zijn er mensen uit de partij die me hebben gebeld. Maar denkt u nou werkelijk dat de Haagse gemeenteraad zich ook maar iets zou aantrekken van de wensen van de leiding van een politieke partij? Geen raadslid trekt zich daar wat van aan. Ze kijken naar de kandidaat. Zo ging het in Amstelveen, waar ik in 2005 burgemeester werd. En in Utrecht, waar de VVD bepaald niet de grootste is. Dus wat u zegt is een fabeltje, een sprookje.’

Kunt u Utrecht wel verlaten, zo kort na uw herbenoeming?

‘Utrecht staat er goed voor. Het college is hecht, de raad is ingewerkt, ik kan weg, vind ik zelf. Ik loop hier nu, met een tussenpoos, 27 jaar rond. Ik ken elke buurt. Mag ik dan ook op een gegeven moment ergens anders kijken?’

* * * 

Op 18 maart 2019 pleegde Gökmen T. een aanslag op een Utrechtse tram. Daarbij vielen vier doden en raakten twee personen ernstig gewond. Het was de eerste keer dat de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) het dreigingsniveau verhoogde naar het hoogste niveau: 5, ‘kritiek’. Van Zanen kreeg lof voor de trefzekere manier waarop hij opereerde tijdens deze crisis.

U bleef rustig. Heeft u geen moment van paniek ervaren?

‘Nee, ik was niet in paniek. Daarvoor is ook geen tijd als je van kwart voor elf ’s ochtends tot twee uur ’s nachts in touw bent. En dat is maar goed ook. Het gaat als in een roes voorbij. Ik kwam thuis, heb gedoucht, en daarna nog zitten praten met Simone. Daarna heb ik toch goed geslapen.’

Is de aanslag op de tram het meest indrukwekkende dat u hebt meegemaakt in Utrecht?

‘Ja, in negatieve zin. Als je een hele regio, tot Doorn en Amersfoort, oproept om binnen te blijven… Het was nieuws in de hele wereld. Wat in positieve zin het meest indruk maakte, zijn de dagen rond de start van de Tour de France in 2015.’

‘Met die twee uitersten, de tramaanslag en de Tour de France, kan ik mooi illustreren hoe Utrecht in elkaar zit. Na de Tour de France concludeerden we met z’n allen: dat kunnen we dus in Utrecht, het was een fantastische happening. Op de vrijdag na de tramaanslag was er een stille tocht waar 16 duizend mensen, de hele Utrechtse regenboog, in meeliep. Dat was een grote troost voor alle slachtoffers, nabestaanden en ooggetuigen.’

Wat hij hoopt, zegt Van Zanen terwijl hij door de kamer ijsbeert, dat ze ooit zullen zeggen dat hij heeft kunnen bijdragen aan het zelfbewustzijn van de Utrechters. ‘Die zijn, of ze hier nou in de stad geboren zijn of later naar de stad zijn gekomen, hartstikke trots op hun stad. Alleen: ze zeggen het niet.’

Burgemeester Jan van Zanen en minister Ferdinand Grapperhaus van Justitie en Veiligheid leggen bloemen neer op het 24 Oktoberplein, een jaar nadat hier de tramaanslag plaatsvond.Beeld ANP

Was u degene die de stad verbroederde?

Nee dat deed de stad zelf. Ik zeg: ik hoop dat ik heb kunnen bijdragen aan dat grotere zelfbewustzijn. Punt en verder niks. Het valt me op dat niemand een pleurishekel heeft aan Utrecht, integendeel. Sorry voor mijn woordgebruik.’

Een stad waar niemand een pleurishekel aan heeft, dat is ook een tikje saai? Trekt het roerige Den Haag u daarom aan?

‘Ik noem het turmoil (onrust, red.). Ik denk dat ik in Den Haag meer kan bijdragen dan in Utrecht. Daarover ben ik tijdens de twee sollicitatiegesprekken stevig aan de tand gevoeld.’

U werd het tot uw verbazing toch, en moet nu de stad gaan verbroederen. Hoe gaat u dat aanpakken?

‘Door er te zijn. Door met iedereen te gaan praten, met buurtbewoners, met het bedrijfsleven, het onderwijs, wijkorganisaties, de zorg. Ik wil me nu eerst onderdompelen in de stad en ik hoop dat mensen me dat gunnen, en dat ik wat kan betekenen. En verder moet je dat niet te groot maken, ik kan dat niet alleen.’

Den Haag is gepolariseerd en de gemeenteraad kan stronteigenwijs zijn.

‘Hahaha, dat geldt voor meer gemeenteraden, vrees ik. In Utrecht kan ik vaak inschatten hoe dingen politiek ongeveer gaan lopen, in Den Haag moet ik dat nog leren.’

Ze houden er wel van lang vergaderen. U niet, toch?

‘Nee helemaal niet. Ik vind het verschrikkelijk.’

Hoe gaat u dat inperken?

‘Dat ga ik niet inperken. Dat gaan we doen zoals het Den Haag past. Ik heb mezelf voorgenomen om dat gewoon te ondergaan. Te zorgen dat ik uitgerust ben. Ik ga daar eerst eens even…’

U gaat dus niet meteen met de vuist op tafel slaan, zo van jongens, kort houden.

‘Ik ga eerst gewoon leren hoe het met die stad is, hoe het er met de buurten voorstaat. En ook de politieke mores ontdekken. Als daarbij hoort dat er lang wordt vergaderd… Er zitten vijftien fracties. Alleen dat al.’

U bent ook een emotioneel persoon. We zien u ook wel eens…

‘Lijden.’

Kunt u er wel tegen als u harde kritiek krijgt, bijvoorbeeld als uw integriteit ter discussie staat? Toen er in Utrecht kritiek was op politieoptreden, leek u bijna te ontploffen.

‘Ik ben best emotioneel. Ik ben geen machine. Ik vind het moeilijk als mensen mij aanvallen op mijn persoon. Zeker als het gaat om dingen die pertinent onwaar zijn. Maar ik kan wel goed samenwerken met mensen die het niet eens zijn met mijn opvattingen. Door hoor en wederhoor worden de oplossingen alleen beter.’

Nu u uit Utrecht vertrekt, wordt vaak uw persoonlijkheid geprezen. Dat u welsprekend bent en benaderbaar: u stelt uzelf voor als ‘Jan van de gemeente’. Volgens een imagodeskundige in het AD zijn uw ogen ‘onweerstaanbaar’, en beschikt u over een warme en invoelende stem. Bent u daar bewust mee bezig?

(Zucht) ‘Nee, ik ben wie ik ben. ‘Jan van de gemeente’, dat heb ik één keer gezegd, per ongeluk. Dat was kennelijk leuk, en dat wordt dan eindeloos herhaald. Ik ben ook wel eens chagrijnig, en ik kan ongeduldig zijn.’

In juli 2015 zingt burgemeester Jan van Zanen van Utrecht het Wilhelmus bij de start van de Tour de France.Beeld ANP

De burgemeesters van andere grote steden hebben allemaal wel eens zwaar onder vuur gelegen, Krikke, Halsema, Aboutaleb. U niet. Is dat geluk hebben?

‘Ja! Je moet ook een beetje mazzel hebben, zeg ik altijd. Zoiets als de strandrellen in Hoek van Holland in 2009 waar Aboutaleb kritiek om kreeg, dat kan elke burgemeester overkomen. Daarom heb ik ook gezegd wat ik heb gezegd over de recente kritiek op burgemeester Halsema over haar aanpak van de anti-racismedemonstratie: hou op!

‘Ik vergeet ook wel eens iets, maar werk hard, bereid me goed voor en ik beschouw alles als een examen. Dat heb ik altijd gedaan. Die zeventjes kreeg ik niet voor niks op school, daar moet ik hard voor werken! Zo’n groot talent ben ik niet. Gewoon hup, aan het werk. Je hebt mensen die heel goed zijn in voetballen, zingen of wiskunde. En misschien ben ik wel iemand die dit kan, burgemeester zijn.’

CV Jan van Zanen (1961)

1981 Vicevoorzitter hoofdbestuur JOVD
1984 Master of laws, Cornell Law School Ithaca New York
1985 Afgestudeerd Nederlands recht, Vrije Universiteit Amsterdam
1986 Staffunctionaris juridische zaken vereniging Gamma
1989 Tweede luitenant Koninklijke Luchtmacht
1990 - 2002 Raadslid VVD in Utrecht
1991 - 1998 Bestuurs- en directiesecretaris landelijke ondernemersvereniging VOG
1998 - 2005 Wethouder Utrecht
2003 - 2008 Partijvoorzitter VVD
2005 - 2013 Burgemeester Amstelveen
2014 - 2020 Burgemeester Utrecht
2015 - Voorzitter Vereniging van Nederlandse Gemeenten
Per 1 juli 2020 Burgemeester Den Haag
Van Zanen heeft een vriendin en uit een eerder huwelijk een zoon en een dochter.

Dit schreven we eerder over Jan van Zanen

Profiel Een ontspannen, joviale burgemeester, die meer uitdaging zoekt.

Interview Was de burgemeester goed voorbereid op de tramaanslag in Utrecht?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden