Nieuwsbreak

Jan Brokken: 'Religie kan einde van de wereld betekenen'

Iedereen vindt dat hij de ware religie aanhangt en gaat dan de ander bekeren, zegt schrijver Jan Brokken vandaag in de Nieuwsbreak. 'Met moderne massamedia wordt dat verder aangewakkerd.'

Jan Brokken. Beeld Jelmer de Haas

Knokploegen vallen in Indonesië al jaren religieuze minderheden aan, schrijft Volkskrant-correspondent Michel Maas vandaag. Uw vader heeft op Sulawesi wetenschappelijk onderzoek gedaan naar islamitische bewegingen. Speelde dit toen ook al?
'Over Indonesië werd altijd gezegd dat je daar een zeer milde en tolerante vorm van de islam had. Dat was de algemene opinie daarover. Mijn vader deed er onderzoek naar en ontdekte in 1935 al dat er heel radicale en felle moslimbewegingen waren in de stad Makassar. Na de onafhankelijkheid is dat alleen maar doorgegaan. Eind jaren vijftig werden een Nederlandse diplomaat en zijn vrouw vermoord louter omdat zij christen waren. Dus het is bepaald niets nieuws. Michel Maas schrijft 'als het om godsdienst gaat, geldt het recht van de straat'. Knokploegen kunnen ongestoord aan de gang gaan. Dat is een nachtmerrie.'

U heeft gezegd: 'Eén ding lijkt het individu niet aan te kunnen: de religie.' Wat bedoelt u daarmee?
'In de godsdienst denkt iedereen altijd dat hij gelijk heeft. Dat iemand oprecht gelooft in God, Allah, Boeddha of Jahweh, en het als een verrijking van zijn of haar leven ervaart, daar heb ik niets op tegen. Maar het volgende punt is, en dat heb ik mijn hele jeugd gezien, dat degene die gelooft ook vindt dat hij gelijk heeft. En de ander heeft ongelijk, en moet bestreden worden. Met moderne massamedia wordt dat aan alle kanten aangewakkerd waardoor ik denk dat religie de oorzaak zal zijn van het eind van de wereld.'

Twee mannen halen op 19 januari de Indonesische vlag neer in het dorpje Antibar, op Kalimantan. Daar verjoeg een menigte boze moslims duizenden 'ex-Gafatar' uit hun commune en zette daarna hun huizen in brand. 720 leden van de sekte worden nu opgevangen in Jakarta. Beeld reuters

Wat een trieste conclusie voor een domineeszoon.
'Ja, maar juist ik heb het voor mijn neus zien gebeuren. Iedereen vindt dat hij de ware religie aanhangt en gaat dan de ander bekeren.'

Draait uw vader zich nu om in zijn graf?
'Nee, mijn vader was dominee bij de Nederlandse Hervormde Kerk maar hij kwam uit een atheïstisch gezin. Hij is pas op zijn 17de in contact gekomen met godsdienst. Toen hij als dominee in een dorp in een calvinistische wereld terecht kwam, was ook hij geschokt door het fanatisme dat in godsdienst zit. Dat heeft hem pessimistisch gestemd. Ik zou niet willen zeggen dat ik atheïst ben maar ik zie wel de gevaren van religie in. Nadenken over de wezenlijke dingen des levens, daar heb ik geen bezwaar tegen en daar wil ik zelfs nog wel in geloven.'

De longlist van de Librisliteratuurprijs 2016 is bekend. Voor uw boek 'de Vergelding' werd u acht keer voor een prijs genomineerd maar won u slechts één keer. Werd u daar wel eens moedeloos van?
'Klopt, ik heb alleen de J. Dutilhprijs in Rotterdam voor het beste historische boek gewonnen. Ja, ik werd er wel eens moedeloos van als ik wéér bij zo'n uitreikingsavond was en het dan wéér niet werd. Ik heb vaak meegemaakt dat een jurylid naar me toe kwam en zei: 'Uw boek was natuurlijk het meest fascinerend.' Ik vroeg dan: 'Waarom heeft het dan niet gewonnen?' Dan kwam altijd weer die vraag op: Maar wat is het nou? Is het een roman of een historisch werk of een biografie? Daar zitten ze dan over te delibereren en de slotsom is dan dat iemand anders de prijs krijgt. Ik boog ook nu weer even het hoofd dat ik niet was genomineerd. Maar even later ging de telefoon dat ik in Italië een prijs heb gekregen voor 'Het huis van de dichter', een boek dat in Nederland zelfs geen enkele longlist heeft gehaald.'

Is het kenmerkend voor Nederland dat men moeite met u heeft omdat u geen 'literaire' schrijver in de klassieke zin des woord bent, doordat u fictie en non-fictie vermengt?
'Ja, ik denk het wel. In Duitsland is De Vergelding ook verschenen. De Süddeutsche Zeitung schreef in een recensie: 'Dit is een van de beste boeken over de Tweede Wereldoorlog.' Punt. Welk genre het is, werd niet eens benoemd. Ik gebruik altijd roman-elementen om een verhaal spannend te maken. Voor de lezers is het gelukkig geen enkel probleem. Het boek Baltische Zielen heeft nooit een prijs gewonnen, maar is nu aan de twintigste druk toe.'

Joris Luyendijk tijdens de bekendmaking van de NS Publieksprijs 2015 in de uitzending van De Wereld Draait Door. Beeld anp

Uw meest recente roman De Kozakkentuin gaat over een mannenvriendschap in de Russische 19de eeuw. Hoe kwam u op dit idee?
'In het boek Baltische Zielen heb ik vijftien families geportretteerd die model stonden voor de geschiedenis van de Baltische landen. Van een van de families, de familie Von Wrangel, heb ik de memoires gekregen van een overgrootvader die zeer bevriend was met de grote Russische schrijver Dostojevski. Het gaf een unieke inkijk in het midden van de 19de eeuw.'

Chef Boeken van NRC Michel Krielaars schrijft dat 'de Russische man-vrouwverhoudingen in de Kozakkentuin raak zijn getypeerd: de vrouwen flirten erop los, de mannen zijn egocentrisch.' Is dat alleen typisch voor de Russische 19de eeuw?
'Ik vond het een ontdekking. De mannen zijn egocentrisch maar Dostojevski wordt in Siberië verliefd op een intellectuele vrouw, Maria. Zij is heel taalgevoelig, en dat telt voor hem. Het idee dat we hebben is dat vrouwen in die tijd preuts, onwetend en ongeletterd waren. Maar Dostojevski's Maria is naar school geweest, en hij wordt mede daarom verliefd op haar. Dostojevski was dus een feminist avant la lettre door op deze vrouw te vallen. Onafhankelijke vrouwen hebben kennelijk altijd bestaan, ook in de 19de eeuw. Ik vond het verbazingwekkend. Misschien hebben we wel een totaal verkeerd beeld van die tijd.'

Wat vindt u verder nog belangrijk nieuws?
'Toen ik vanochtend de voorpagina van de Volkskant zag met een biddende Amerikaanse presidentskandidaat Marco Rubio en zijn gezin, dacht ik: dit is Rhoon, het dorp waar ik ben opgegroeid, in 1952. Die gevouwen handen en een van de zoontjes knielend op de grond. Je voelt dat als hij zijn hoofd niet diep genoeg buigt, hij een draai om zijn oren krijgt. Dit is het meest gruwelijke beeld van een gezin. Waarom komen in Amerika in verkiezingstijd altijd dit soort engerds boven drijven?'

Sommigen zien in Rubio juist de Obama van rechts.
'Ik zou bijna willen zeggen. God verhoede het.'

Heeft u nog een tip voor onze lezer?
'Ik heb moeten glimlachen om Jaap van Zweden. Tot nu toe keek iedereen altijd op hem neer, maar nu is hij dé man, omdat hij de chef-dirigent van het New York Philharmonic Orchestra is geworden. Laat de directeur van het Concertgebouworkest alvast nadenken over een brief zodat Van Zweden over vijf jaar de vaste dirigent van het Concertgebouworkest in Amsterdam wordt. Het is een prachtig verhaal. Een woeste jongen uit de Amsterdamse Jordaan die een groot musicus met diepgang werd. En die persoonlijke tegenslagen - hij heeft een autistisch kind - heeft verinnerlijkt en een rijk musicus is geworden. Ik zou bijna willen zeggen, ik wil dit verhaal schrijven voor een boek, of het nou fictie of non-fictie is.'

Wat houdt u tegen?
'Laat hem eerst New York onder de knie krijgen. Maar ik wil hiermee zeggen dat we in Nederland soms onvoldoende oog hebben voor de grote kwaliteit die we in huis hebben. Zo vaak wordt er in het buitenland gezocht naar talent terwijl we hier voldoende potentie hebben.'

Tot slot, heeft u nog om iets kunnen lachen vandaag?
'Ja, om de column van Max Pam. Ik zat samen met hem op de School voor Journalistiek dus ik ken Max al heel lang. Hij schrijft over zijn bezoek aan Parijs met zijn vijftienjarige zoon waar hij voor zijn neus ziet dat iemand wordt gerold door een man met 'een Noord-Afrikaans uiterlijk' zoals het altijd keurig in de krant staat. Dat is natuurlijk eufemistisch taalgebruik. Pam schetst een realistisch beeld van Parijs. In een paar jaar tijd is het een heel andere stad geworden. Gelukkig zijn er ook mensen die het durven op te schrijven. Nee, Max is nooit bang geweest.'

Dit is aflevering 648 van de dagelijkse 4 Uur Nieuwsbreak. In deze rubriek nemen we iedere dag met een interessant, bekend persoon het nieuws van de dag door.

Jaap van Zweden. Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.