Jammer maar helaas

Natuurlijk hopen we allemaal dat Oranje het EK wint. Of in ieder geval de finale haalt. Of dan tenminste de halve....

Het is ons Oranje en wij gaan naar het EK. Behalve als we verliezen dan, want dan is de kloof tussen supporter en Oranjeteam ineens weer mijlenbreed. Ga maar eens luisteren naar het commentaar na een succesvolle wedstrijd, en na een nederlaag. In het eerste geval wordt er uitbundig gescandeerd dat we kampioen zijn. Nederland viert feest alsof het eigenhandig dat winnende doelpunt heeft gescoord. Maar bij verlies is het een ander verhaal. Dan zijn zij het die slordig speelden, of de scheidsrechter was partijdig, of elke andere van de dertig excuusliederen die op deze pagina vermeld staan.

Allemaal verdedigingsmechanismen, verklaart sociaal psycholoog Wilco van Dijk van de Vrije Universiteit. ‘Als we winnen, komt dat omdat we goed zijn, maar slechte resultaten schuiven we af op anderen.’ Dat is wel zo praktisch, want als iets niet aan jou ligt, hoef je je het ook niet aan te trekken. Het gemakkelijkst is nog om de nederlaag aan de beperkte kwaliteiten van het team te wijten. Want iedereen weet toch dat we in 1988 pas echt goed waren? Wie zijn geloof in de Nederlandse voetbalkunst niet wil opgeven, kan zijn woede altijd nog richten op scheidsrechters, trainers en tegenstanders. Er werd onterecht een cruciale penalty weggegeven, de concurrerende ploeg heeft het achter de ellebogen of de trainer heeft de verkeerde opstelling gekozen.

Oud-bondscoach Dick Advocaat kan er over meepraten. Hij is sinds zijn UEFA Cup overwinning met Zenit St. Petersburg ereburger van Rusland, maar toen hij tijdens het EK 2004 publiekslieveling Arjen Robben wisselde en de wedstrijd verloor, was Nederland te klein. Advocaat werd in het voetbaldebat bijna tot tranen toe afgebrand, waardoor hij ondanks de gehaalde halve finale meteen na het toernooi zijn functie als bondscoach neerlegde.

Teleurstelling is gekoppeld aan iets wat je graag wilt, maar dat buiten je controle ligt. Bij een teleurstellend Oranje word je gebrek aan invloed ineens weer pijnlijk duidelijk, en heb je redenen nodig om het leed te verzachten.

Hoe creatief de mens is in het verzachten van dit leed, blijkt uit een beroemde anekdote uit de psychologie. In 1956 las psycholoog Leon Festinger dat een sekte uit Chicago geloofde dat op 21 december de wereld zou vergaan. De sekteleden verkochten al hun bezittingen, zegden hun baan op en verscholen zich in het huis van hun leider Marion Keech, die geloofde boodschappen van de planeet Clarion te ontvangen over de naderende ramp. Festinger besloot hen in de gaten te houden, benieuwd als hij was naar hun reactie als de aarde op 22 december nog steeds zou bestaan.

De Dag des Oordeels brak aan de verwoestende vloedgolf bleef uit. Ook het ruimteschip dat de groep zou komen redden kwam niet. Maar toen, net voor het voorspelde tijdstip van de ramp, kwam het verlossende bericht: de wereld werd gespaard dankzij de inspanningen van de sekte. De leden van de groep waren zo euforisch dat zij na hun overleving nog veel fanatieker werden. Dat de voorspelling waarop hun geloof was gebaseerd niet was uitgekomen deerde hen niet; ze hadden een perfect excuus gevonden om vast te houden aan hun overtuiging.

Festinger ontwikkelde naar aanleiding van dit verhaal de dissonante reductietheorie, waarin hij stelt dat als de feiten niet overeenkomen met je overtuiging of je wens, je op zoek gaat naar een manier om deze tegenstrijdigheid te verminderen. Als we teruggaan naar het voetbal zijn er verschillende opties, zegt sociaal-psycholoog Van Dijk. ‘Je kunt natuurlijk zeggen dat je het altijd al gedacht had, dat Oranje beter is in voetballen dan in scoren.’ Een andere methode is het vergelijken met de minder gelukkigen onder ons. Tenslotte kun je ook een Pool zijn, die hebben zelfs nog nooit de tweede ronde gehaald. En dan zijn er volgens Van Dijk nog de lessen die uit het verlies getrokken kunnen worden: ‘we hebben dan wel verloren, maar wel zoveel ervaring opgedaan dat we volgende keer zeker wel een kans maken.’

En wie echt niets meer kan verzinnen, die kan altijd nog stellen dat het er allemaal niet toe doet. Er zijn tenslotte belangrijker dingen in het leven. Ja ja.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden